نویسنده: دکتر محمود نجم آبادی
در دوران تألیف و تصنیف کتب پزشکی مترجمان و ناقلان علوم اغلب مردمانی غیر عرب بودند و اینان خدمات ارزنده ای به پزشکی اسلامی کردند و اگر اشتباهاً «پزشکی اسلامی» به نام «پزشکی عرب» معروف گردیده به علت آن بوده که ترجمه کتب شده به زبان تاری انجام یافته است.
مقصود از پزشکی اسلامی میراث پزشکی و خدمات تمام اقوام و مردم کشورهای مفتوحه توسط اعراب به علم پزشکی می باشد و با آن که عده زیادی از اقوام و ساکنان کشورهای مفتوحه عقاید ضد عربی داشتند، اما اجباراً از آنان اطاعت می کردند و باز اجباراً به زبان تازی چیز می نوشتند.
از آن گذشته با آن که غلبه بر کشورها و ملل و تمرکز این نیرو به صورت خلافت و در دمشق و یا بغداد صورت گرفته بود، معهذا عده ای از اقوام مخصوصاً ایرانیان مسیر خاصی برای خود انتخاب کرده بودند و اطاعت باطنی از این دو مرکز نداشته، یعنی همان نظر که خلفای اموی اندلس نسبت به بغداد مراعات می کردند.
دیگر آن که انتقال علوم از دیر باز یعنی از دوران هخامنشیان به واسطه نزدیکی ایران با کشورهای یونان و بابل و آشور و مصر و شام بر اثر فتوحات پادشاهان هخامنشی و ارتباط قوم ایرانی با سایر اقوام شروع شده بود، با توجه به آن که در ایران مایه علوم به صورت دانش حقیقی وجود داشت.
غیر از مراکز یونانی انتقال علوم از مراکز مذکور در فوق به ایران رخنه یافته و ساکنان سرزمین های بالا در این انتقال سهمی به سزا داشتند و به طور خلاصه مراکز مصری و بابلی و آشوری و هندی را حقی در نقل علوم به ایران می باشد. باز هم غیر از مراکز بالا باید از مراکز بزرگ علمی حران نیز نام برد که مختصری از آن قبلاً آمده.
مراکز بزرگ علمی و پزشکی که تمدن اسلامی از آن بسیار بهره مند گردیده بود، همان طور که آمد عبارت بودند از سه مرکز بزرگ جندی شاپور و حران و اسکندریه که باید سهم روم شرقی و انطاکیه را نیز ملحوظ کرد.
اما شهر حران با کمال کوششی که رومیان مبذول داشتند، به کیش مسیحیت نگروید و به همان وضع سابق بت پرستی خود باقی ماند، بدین جهت مسیحیان و مردم کلیسا این شهر را شهر بت پرستان نام نهادند.
این شهر از مراکزی بود که هر قوم و عشیره و قبیله می توانست درآن به ازای روزگار گذراند و ملل مختلف از قبیل یونانی و ایرانی و عرب و امثال آن ها در آن زندگی می کردند. مذهب آنان مخلوط و ممزوجی از ادیان یونانی و بابلی و «نوافلاطونیان»(1) بود و تا اواسط قرن دوم هجری قمری به همان نحو بودند. بعدها مردم این شهر «صابئین»(2) نامیده شدند، که از آنان در قرآن کریم در چند محل نام برده شده است. از این شهر دانشمندان و علماء بزرگ بیرون آمده اند که نام آنان در قسمت قبل آمد.
دیگر آن که در دوران ساسانیان جهشی در مورد ترجمه کتب علمی و به شرح ایضاً در دوران خلافت بنی امیه نیز مختصر تحرکی در این باب دیده می شود.
اما دوران ترجمه به تمام معنی کلمه از زمان خلافت عباسیان (مخصوصاً زمان خلافت دو خلیفه عباسی هارون و مأمون) بسیار چشم گیر می باشد، ولی کار تألیف و تصنیف کتب در میان آثار پزشکان و دانشمندان اسلامی کمتر دیده می شود، بلکه باید گفت مقدمه امر تألیف و تصنیف کتب و آثار پزشکی و علمی فراهم گردیده و اگر در خلال دوران ترجمه ضمن ترجمه های مترجمان به تألیفی برخورد می کنیم، بسیار معدود می باشد، به عبارت اخری دوران تألیف کتب پزشکی ضمن دوران ترجمه و اواخر این دوران در حال تکون بوده است.
چون بغداد مرکزیت علمی یافت، علوم و مواد اولیه از سوریه (میراث اسکندریه) و بلخ و ایران و هند بدین شهر رسید و از آن پس به شهرهای حلب و دمشق و اندلس (قرطبه) و سمرقند انتقال یافته است، با توجه به آن که یکی از منابع بزرگ علوم اصولاً سرزمین ایران و بین النهرین و کشور مصر بود.
اما آن چه که از یونان به مسلمین رسید، دست نخورده بدیگران انتقال نیافته و درمحیط عرب (عربی زبانان) با تمدن هندیان و ایران در هم آمیخته گردیده است.
علوم (مخصوصاً پزشکی) در شبه جزیره عربستان صورت واقعی نداشته و طبیب یا اطبائی که به مانند سرزمین های مذکور در بالا باشند، وجود نداشتند، سهل است معدودی طبیب در این سرزمین که تمام از ریزه خواران دستگاه دانشگاه جندی شاپور و مراکز دیگر بودند.
بسیاری از مورخان تاریخ پزشکی و حکماء ادوار و دوران های مختلف تاریخ پزشکی در ایران و اسلام را به قسمت های چندی که مربوط به قرون و یا به زمان خلافت و فرمان روائی آنان و سلاطین باشد، تقسیم کرده اند. اما برای درک حقیقت این امر یعنی تفکیک ادوار مختلف تاریخ پزشکی در ایران و اسلام به نظر رسید که ملاک عمل را علاوه بر نظر بالا مبنی بر تاریخ سیر علم پزشکی در مسیر پزشکی و آثار و مؤلفات و مصنفات قرار دهیم بدین لحاظ می گوئیم:
تاریخ پزشکی را در ایران از دوران قدیم تا حمله مغول می توان به ادوار و دوران های زیر منقسم نمود:
الف- تاریخ پزشکی قبل از اسلام مشتمل بر دوران های آریائی و هخامنشی و اشکانی و ساسانی (مخصوصاً تاریخ دانشگاه جندی شاپور) که از آن به نحوی نسبتاً مشروح آمد. در این دوران ها کتب و آثار چندی با مقتبسات از سایر اقوام و ملل به چشم می خورد؛
ب- تاریخ پزشکی در دوران خلفای راشدین و ابتدای فتوحات اسلامی در زمان این خلفاء که اصولاً در دنیای عربستان از پزشکی و آثار و مؤلفات پزشکی خبری نبود، بلکه آن چه که دیده می شود در ایران و سایر کشورهای گشوده شده توسط اعراب بوده است؛
ج- تاریخ پزشکی در زمان خلافت بنی امیه که عموماً اطباء غیر عرب (رومی و مسیحی و امثال آن ها) ذی دخل بوده و ابتدای کار ترجمه و اقتباس در عالم اسلام می باشد؛
د- تاریخ پزشکی در زمان دسته ای از خلفای بنی عباسی از اواسط نیمه اول قرن دوم تا تقریباً اواسط و یا اوائل نیمه دوم قرن سوم هجری قمری که بیشتر امر ترجمه رونق داشته و از تألیف و تصنیف به معنای حقیقی آن یا خبری نبود و یا اگر بوده بسیار کم است؛
هـ- تاریخ پزشکی از نیمه دوم قرن سوم هجری قمری تا حمله مغول و تجدد پزشکی ایرانی یعنی تا ظهور سید اسمعیل گرگانی صاحب ذخیره خوارزم شاهی که در این دوره علاوه بر آن که پزشکان عرب در پزشکی اسلامی بسیار کم دخالت داشتند، بیشتر اطباء و مؤلفان غیر عرب مخصوصاً ایرانی بودند.
اما در فاصله بین دوران ترجمه کتب پزشکی از یک طرفه و تألیف و تصنیف کتب از طرف دیگر دوره کوتاهی را می توان قائل گردید، که بدان «دوره تحول» نام داد و آن دوره ای بود، که استفادات پزشکان از بابت ترجمه ها و مقتبسات آنان از علوم پزشکی به نحوی انجام گرفته که نضج کامل در امر ترجمه و مقدمه تألیف و تصنیف کتبی پزشکی به شمار می آید، بدین معنی که راه تألیف و ترجمه هموار گردیده است. بدین جهت در کتب این دوره کوتاه که نمی توان آن را از دوران ترجمه و تألیف مجزی کرد کتبی به چشم می خورد، که در آن ها هم از ترجمه سهمی دیده می شود و هم به تألیف نزدیک می باشد. خلاصه آن که پزشکان در بعضی از کتب این دوره کوتاه نظرات و تجارب پزشکی خود را نیز آورده اند.
پزشکان اسلامی مخصوصاً ایرانیان پس از استفادات کامل از ترجمه ها و علوم پزشکی توانستند علاوه بر تألیف کتب پزشکی و تکمیل آن ها (به اعتبار زمان) بر استادان قبلی ایراداتی گیرند و این مطلب آخر یعنی ایرادات بر ترجمه و کتب پزشکی پیشینیان بیشتر درباره پزشکان ایرانی صادق می باشد، چنان که رازی پزشک نامدار ایرانی در چند رساله و کتاب پزشکی و فلسفی و علمی خود بدان مبادرت ورزیده و پس از وی باب انتقاد بر استادان سابق به مانند بقراط و جالینوس و مؤلفات وآثار آنان باز شد و دیگر پزشکان اسلامی نیز ایرادات و شکوکی بر مطالب کتب قدما کرده اند که شرح و تفصیل آن را ضمن شرح حال و مقام پزشکی پزشکان اسلامی و ایرانی مخصوصاً رازی و ابن سینا خواهیم دید.
در تحول دوران ترجمه به دوران تألیف کتاب پزشکی پارسی دیده نمی شود، بلکه این امر از قرن چهارم هجری به بعد انجام یافته است.
ممکن است تقسیمات بالا را از نظر ملیت و مذهب و کشور اپزشکیاء خدمت گذار پزشکی اسلام و ایران منقسم کرد یا آن که هم از نظر ملیت و مذهب و هم از نظر زمانی. این روش آخری یعنی تقسیمات تاریخ حکماء و اطباء از نظر مذهب و ملیت و کشور و زمان همان روشی است که ابن ابی اصیبعه در کتاب خود «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» آورده، در صورتی که القفطی شرح حال حکماء و اطباء و آثار آنان را به ترتیب حروف تهجی از ابتدای ظهور پزشکی و فلسفه تا زمان حیات خود و ابن الندیم صاحب «الفهرست» نیز به وجهی دیگر آورده است.
چنین به نظر می رسد که تقسیمات ابن ابی اصیبعه از سایر تقسیمات مناسب تر باشد.
موضوع دیگری که باید در ضمن فصل مقدمه و کلیات اضافه کنیم آن است که: نباید تصور کرد که در دوران ترجمه (و یا قبل از آن) در تاریخ پزشکی اسلام و ایران اثر یا آثار تألیفی دیده نمی شود، بلکه از آن ها در خلال صحائف تاریخ تعدادی به چشم می خورد، منتهی این آثار بسیار معدود و محدود می باشند.
به طور خلاصه قرون اول و دوم اسلامی دوران اقتباس علوم پزشکی و ترجمه کتب پزشکی و از قرن سوم به بعد دوره تألیف می باشد. بدیهی است دنباله ترجمه از قرن سوم به بعد نیز ادامه داشته است.
پی نوشت ها :
1. Neoplatoniens
2. Les Sabeens
