نویسنده: پی یر روسو
مترجم: حسن صفاری
مترجم: حسن صفاری
در تولید اجناس اعلا انگلستان که رقیب قدیمی فرانسه بود به هیچ وجه قدرت مبارزه با آن را نداشت. تا قرن هفدهم کیفیت فنی تولیدات آن در مرحله ی بسیار نازلی قرار داشت. و در زمینه ی ترقیات اساسی فنی که موجب گردیدند تا جامعه ی قرون وسطایی به جامه ی مترقی جدید مبدل گردد سهمی که نصیب انگلستان می شد واقعاً حقیر و ناچیز بود. در آن عهد در این مملکت ابداً پاپی کیفیت اجناس نبودند و اولین صاحبان نساجی های بزرگ غمی از این لحاظ به خود راه نمی داند و تنها اندیشه ی ایشان آن بود که حداکثر محصول ممکن را فراهم آورند اما نکته ی مهم در اینجاست که همین عدم لیاقت برای ایجاد محصولات اعلا و همین اندیشه ی دائمی تولید محصول فراوان و با قیمت ارزان موجب گردید که انگلستان به زودی تبدیل به بزرگترین کشور صنعتی جهان گردد و به عبارت دیگر عقب ماندگی آن از لحاظ کیفیت محصول موجب پیشرفت فنی آن شد.
از آنجا که نیروی دریایی اسپانیا به کلی محو و معدوم گردیده بود و نیروی دریایی هلند نیز راه زوال و انحطاط را می پیمود انگلستان در مرحله ی تجارت دریایی بی رقیب ماند و کار داد و ستد آن رونق بی ماند یافت به طوری که احتیاج به ایجاد محصولات ساخته شده به مقادیر بسیار روز به روز بیشتر حس می شد.
گذشته از آن برخلاف وضعی که در فرانسه وجود داشت صاحبان سرمایه های خصوصی در انگلستان کاملاً آماده و داوطلب بودند که دارایی خود را در راه ایجاد مؤسسات صنعتی به کار برند. ایجاد کارگاههای دولتی و یا نظارت دائمی دولت در اداره ی کارخانه ها چنانکه کولبر در فرانسه به وجود آورده بود به کلی زائد می نمود زیرا سرمایه داران که سود فراوان و سرمایه ی سرشار خود را از راه تجارت به دست آورده بودند بیش از هر مقامی علاقمند بودند که بدعت های نو را در ایجاد مؤسسات و روشهای فنی بپذیرند و همه ی آنان از این موضوع حسن استقبال می کردند. تنها انتظار و توقعی که از دولت داشتند این بود که با ایجاد سد گمرکی مستحکم از ورود اجناس خارجی جلوگیری کند و در حفظ و حراست نیروی دریایی بکوشد و به این وسیله نقش حامی و مشوق صنعت را بر عهده گیرد. گذشته از آن روشنفکران انگلیسی در مقام صنعت و تجارت به هیچ وجه پای بند رسوم و آدابی که در ابتدای قرن نجبای فرانسوی را از این امور باز داشته بود نبوده اند. اشراف و نجیب زادگان بر خلاف شأن خود نمی دانستند که اداره ی کارخانه ها و مؤسسات را بر عهده گیرند و از اینکه دوش به دوش طبقات متوسط در بهره برداری از معادن زغال سنگ یا کارگاههای پارچه بافی یا مؤسسات کشتی سازی فعالیت کنند عار نداشتند و از آن مهم تر اینکه الزاماتی از قبیل فرامین کلیسای کاتولیک در خصوص ارزش معنوی کار و نامشروع بودن استفاده از سرمایه بدون انجام کار دست و پای ایشان را نمی بست.
لیکن برای ایجاد انقلاب صنعتی کافی نیست که افراد از خود بدعت و لیاقت و کاردانی به روز دهند و یا آزادی عمل داشته باشند بلکه مهمتر آن است که صاحبان کارگاهها کارگر فراوان در اختیار آورند و به کار بگمارند. اما انگلستان به خصوص این شانس بزرگ را داشت که در همین اوقات لشکر عظیمی از کارگران که مفری برای زندگی و ممری برای معاش نداشتند به کارخانه ها روی آوردند و شرح قضیه از این قرار است:
از سال 1760 به پیروی از لورد تائون شند Townshend گروهی از سرمایه داران انگلیسی به کشاورزی علاقمند شدند و با ملاحظه ی روشهای کهنه و وسایل مقدماتی قرون وسطایی که در اختیار دهقانان بود به فراست دریافتند که اگر در کار بهره برداری از زمین روش استفاده ی علمی را جانشین سنن کهن سازند می توانند بازده زمین را به مراتب افزایش دهند. قوانین مخصوصی که به این منظور در پارلمان وضع شد روش های قدیم مالکیت را تغییر داد و سرمایه داران را مجاز داشت که املاک خود را وسعت بخشند و تشکیلات آن را تغییر دهند. این سرمایه داران به خصوص روش کشت متناوب را کنار گذاشتند و از رویه ی تغییر نوع محصول استفاده کردند و در نتیجه ی چراگاههای فراوان به وجود آمد و وفور علیق باعث تولید گله های بزرگ از اغنام و احشام گردید و در گله داری نیز با نهایت دقت روش انتخاب اصلح را به کار بردند.
خلاصه ی موضوع این است که باروری و حاصلخیزی زمین ها موجب ازدیاد ثروت مالکین بزرگ شد و برعکس مالکین کوچک را پریشان و ورشکست کرد. اینان که با قطعه زمین کوچک و گاوآهن بی قرار خود قدرت مبارزه و رقابت را با صاحبان سرمایه و قدرت نداشتند چاره را در آن دیدند که زمین های خود را به اربابان بفروشند و برای امرار معاش راه شهرها را در پیش گیرند و در کارگاهها به کار مشغول شوند.
صنعت که در حال پیدایش و گسترش بود از این پریشانی استفاده ی شایسته کرد و قومی زن و کودک و مرد را که با شدت در جستجوی نان بودند در کارخانه ها به کار گماشت.
اما مطلب به اینجا خاتمه نمی یابد و مسئله عمیق تری نیز درخور مطالعه است:
توسعه ی تجارت دریایی انگلستان که موجب ایجاد صنایع بزرگ گردید و هجوم کشاورزان به سوی کارخانه ها نوعی مکتب عملی در این کشور ایجاد کرد و موفقیت و قدرت و آزادی عملی که نصیب سوداگران و مالداران انگلیسی گردید در آنان ایمانی به وجود آورد که نوع فعالیت و روش کار ایشان بهترین نوع ممکن و مؤثرترین روش واقعی است. نحوه ی استدلال و فضل فروشی بی منتهای فلاسفه ی قدیم به چه کار می آید؟ آیا توفیق این سوداگران خود دلیل مقنع بر این موضوع نیست که فقط استفاده از روشهای عملی و مسائلی که امکان سودی بر آنها متصور است درخور توجه می باشد؟
بنابراین جای تعجب نیست که فکر انگلیسی که همه ی ساختمانهای عظیم نظری معمول در قاره ی اروپا را تحقیر می کرد راه دیگری انتخاب کند و به سوی فلسفه ای عملی و تجربی و سودآور متوجه گردد. همه ی صاحبان فنون انگلیسی که در جستجوی اختراع ماشین ها برآمدند و همه ی دانشمندان ایشان که جویای کشف اسرار طبیعت گردیدند.
با چنین نظری به کار پرداختند و از این زاویه به جهان نگریستند و بار گران این فلسفه ی اجتماعی انگلستان بر دوش ایشان بود.
اگر نیوتون مکانیک آسمانی را بنیان گذاشت، اگر بویل Boyle (1) اساس دانش شیمی و مکانیک گازها را پی ریزی کرد، اگر فلامستید Flamsteed (2) قوانین نجوم وضعی را استوار ساخت و بالأخره اگر لاک Locke (3) حدود معرفت آدمی را معین نمود فقط از این لحاظ بود که آنان منحصراً توضیح مکانیکی آسمانها و اشیاء و حل مسئله ی تعیین طولهای جغرافیایی در دریا را در نظر داشتند و در مقام شخص اخیر منظور اثبات این نکته بود که افراد اجتماع و حتی شخص شاه به وسیله ی قراردادی از نوع قراردادهای تجارتی با یکدیگر وابسته هستند.
غایت این نحوه ی استدلال قریب یک قرن بعد از آن تاریخ در آثار اقتصاددان انگلیسی آدام اسمیت Adam Smith (1723-1790) ظاهر شد که جهان را فقط از نظر قانون عرضه و تقاضا و تولید و مصرف مورد مطالعه قرار داد.
به این طریق انگلیسی قرن هیجدهم که اصولاً متوجه مسائل عملی بود هیچ گونه تنفری از مطالعه در امور فنی نداشت و حال آنکه دانش قاره ی اروپا که بر اساس فلسفه ی دکارت قرار داشت این گونه امور را به وضع شرم آوری سطحی و دور از شأن دانشمند می دانست. اگر چه هنوز دوران آن نرسیده بود که علم به کلی قیمومت موارد استعمال فنی را بر عهده گیرد، لیکن از همین اوقات بیش از پیش دیده میشد که مخترعین به دانشمندان مراجعه می کنند و از ایشان می خواهند که اثر ایشان را از نظر علمی مورد بازرسی قرار دهد. در واقع همواره تمام ماشین هایی که اختراع شدند سرنوشت متشابهی داشته اند عموماً یکی از پیشه وران یا یکی از علاقمندان امور فنی که از فقدان وسیله ای در دستگاه صنعتی خاصی متأثر بود، ابداعی می کرد و دستگاهی می ساخت که نقیصه ی مزبور را رفع کند. آنگاه نوبت دخالت به دانشمند می رسد که بازده و تأثیر آن را افزایش می داد یا این حال این دو عامل، اصولاً برای اینکه ماشین مزبور پذیرفته شود کفایت نمی کرد: عوامل اقتصادی و اجتماعی در موضوع دخالت می کردند و ارزش فنی ماشین مزبور هر چه بود، هر آینه اگر با اقتصاد آن عصر توافق نمی یافت و جواب گوی احتیاجات این اقتصاد نبود ناچار محکوم به شکست می گردید و این درست همان سرنوشتی است که نصیب ماشین نساجی ووکانسون گردید.
پی نوشت ها :
1- برای اطلاع از شرح حال و اکتشافات رابرت بویل رجوع شود به چاپ سوم از ترجمه ی فارسی کتاب تاریخ علوم تألیف پی یر روسو صفحات (222 تا 225).
2- برای اطلاع از شرح حال و اکتشافات فلامستید رجوع شود به چاپ سوم از ترجمه ی فارسی کتاب تاریخ علوم تألیف پی یر روسو صفحات (280 تا 284).
3- جان لاک (1704-1632) فیلسوف انگلیسی و مؤلف کتابی است به نام «درباره ی ادراک آدمی». این شخص با معلومات فطری و غریزی موافقت نداشت و همه ی معرفت نوع بشر را ماحصل تجارب می دانست. (یادداشت مترجم)
