بَکری

(تولد: حدود 1010/401؛ وفات: 1094/487)

بَکری جغرافیدان مسلمان اسپانیایی به خاندانی از ملاکانی که از سقوط خلافت قرطبه برای اعلام استقلال خود در حُلوان (1) و سلتس(2) استفاده کرده بودند، وابسته است. هنگامی که پدرش توسط المعتضد معزول شد به قرطبه کوچید و در محضر ابن حَیّان مورخ (وفات: 1075/468) و عُذری جغرافیدان (وفات: 1085/478) علم آموخت. بَکری در قسمت اعظم عمرش در دربار المعتصم در المریه(3) بود و در اواخر عمرش با نویسنده ای به نام ابن خاقان آشنا شد. دیرزمانی در اشبیلیه گذراند و هنگامی که اِل سید(4) برای جمع آوری خراج برای آلفونسوی ششم به اشبیلیه آمد، در آنجا بود.
بَکری دانش وسیعی داشت و شاعر و زبان شناس نیز بود ولی همّ خود را بیشتر مصروف به جغرافیا ساخته بود، هر چند که ظاهراً پا از شبه جزیره ی ایبری بیرون نگذارد. آثار عمده ی علمی او از این قرارند:
1. مُعجَم مَا استَعجَم مجموعه ای است از اسامی اماکنی که عمدتاً عربی اند و عرفاً غلط تلفظ می شوند. وی در مقدمه چهارچوب جغرافیایی منطقه ی تحت مطالعه را تفصیلاً توضیح می دهد.
2.کتاب المسالک و الممالک (که تألیفش در سال 1068/461 به پایان رسید) و فقط بخشی از آن محفوظ مانده است. این کتاب همچنانکه از عنوانش بر می آید توصیف راههای زمینی و دریایی است و برای تسهیل سفر نوشته شده است. بَکری علاوه بر اطلاعات جغرافیایی محض، معلومات تاریخی و اجتماعی نیز در میان آورده است. توصیف سواحل در بعضی موارد چندان دقیق است که انسان را به شگفتی و به این فکر می اندازد که شاید منبع مؤلف یک متن مربوط به دریانوردی در مدیترانه ی غربی بوده است. این کتاب، با آثاری که جغرافیدانان شرق اسلامی به همین عنوان نوشته اند فرق دارد. مقدمه ی کلی کتاب که توصیفی درباره ی اقوام اسلاوی و نوردی (5) است، نیز محفوظ مانده است، ولی فقط بخشهایی از آن به طبع رسیده است. همچنین بَکری توصیفی از آفریقای شمالی و اسپانیا (المُغَرِب فی ذکر افریقیه و المَغرب) دارد. نخستین بخش این اثر راجع به راههای صحرایی و خاستگاه های نهضت مُرابطون است. فقط بخشهایی از نخستین قسمت این کتاب که مورد استفاده ی آلفونسوی دهم قرار گرفته، باقی مانده است. منبع اصلی این اثر (غیر از آثار استادش عذری) که از آن قطعات فراوانی راجع به اسپانیا موجود است، کتابی است راجع به افریقیه نوشته محمد بن یوسف وَرّاق (وفات: 973/363). بَکری به منابع لاتین هم نظیر علم الاشتقاق (6) اثر سنت ایسیدور (7)، تاریخ نوشته ی اوروسیوس،(8) و آثار متعدد دیگری که در قرطبه چه به ترجمه ی عربی چه به صورت شفاهی رایج بوده دسترسی داشته و علاوه بر اینها، از توصیف سفر ابراهیم ابن یعقوب طُرطوشی، یهودی ای از ناحیه ی طرطوشه(9) به شمال اروپا در قرن دهم نیز سود جسته است. کتاب المسالک و الممالک قرنها بر متون عربی تأثیر گذارده است.
3. غافقی و ابن بیطار، چندین بار از بَکری بعنوان یک مرجح علمی در آثار دارو شناختی شان نام می برند. از این نکته می توان استنباط کرد که رساله ای به نام اَعیان النبات یا کتاب النبات درباره ی داروهای ساده نوشته بوده که اکنون از بین رفته و همین اثر است که ابن الخیر از آن نقل می کند:
(Fahrasa, 377, Codera and Ribera, eds.[ Zaragoza, 1894-1895]

پی نوشت ها :

1- Huelva.
2- Saltes.
3- Almeria.
4- El Cid.
5- Nordic.
6- Etimologiae.
7- St. Isidore.
8- Orosius.
9- Tortosa.

کتابشناسی:
الف) آثار اصلی
فهرستی از نسخ خطی آثار بَکری در اثر معروف بروکلمان آمده است:
Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur, I(Weimar, 1898), 479, and Supp. I(Leiden, 1937), 875-876.
معجم ما استعجم توسط وستنفلد تصحیح و با مشخصات زیر منتشر شده است:
Das geographische Worterbuch (Cottingen - Paris, 1876; Cario, 1945-1949).
نسخه خطی کتاب المسالک و الممالک در پاریس است (BN 5905)، بخشی از این کتاب که به افریقای شمالی مربوط است به ترجمه ی فرانسوی توسط دوسلان منتشر شده است:
"Description de I'Afraique septentrionale, " in Journal asiatique (1858-1859).
و به صورت کتاب (2جلد، الجزایر، 1913-1911؛ یک جلد، پاریس 1965) و بارها متن و ترجمه با هم به طبع رسیده است. بخشی که مربوط به اسلاوها می شود توسط A. Konic و V. Rosenبه روسی ترجمه شده است( سن پترزبورگ، 1878)، همچنین در اثر زیر نیز آمده است:
A. Seippel, Rerum normanicorum fontes arabici (Oslo, 1890-1928).
بهترین طبع همراه با ترجمه های لهستانی و لاتین طبع ت.کوالسکی Kowalski( کراکو،1946).
ب) منابع فرعی
منابع عربی مربوط به زندگی بَکری در الاعلام خیرالدین زرکلی، طبع دوم، ج4، ص 233. فهرست دیگری از آنها در آثار زیر یافت می شود:
George Sarton, Introduction to the History of Science, I, 768; and E. Levi-Provencal, in Encyclopedia de L'Islam, 2nd ed., I, 159-161.
همچنین نگاه کنید به اثر استادش عذری که توسط اهوانی در اثر زیر منتشر شده است:
Fragmentos geograficos-historicos de al-Masalik ila Gami al-Mamalik (Madrid, 1965), and the note by J. Vernet in Revista del Instituto de estudios islamicos, 13(1965-1966), 17-24.
منبع مقاله :
گیلسپی، چارلز کولستون؛ (1389)، زندگینامه‌ی علمی دانشمندان اسلامی (جلد نخست)، ترجمه‌ی جمعی از مترجمان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم