بَیلَک قِبچاقی

زیرعنوان: (شکوفایی: قاهره، حدود سالهای 1250/648)

عهد فعالیت بَیلَک از امضای مورخ 1282/681 برکتاب کَنزالتُّجّار به دست می آید. یک یادداشت شرح حالی که در آنجا هست بیان می دارد که او در سال 640 یا 1243-1242/641 سفری از طریق دریا از طرابلس سوریه به اسکندریه رفته است. احتمالاً ارتباطاتی با دربار ایوبیان در سوریه داشته است، چه کتاب کنز یا به سلطان ایوبی الملک المُظَفَّر دوم (1244-1229 /642-627) یا به پسرش الملک المنصور دوم (1244-/683-642-1284) تقدیم شده است. اگر بَیلَک همان ریاضیدانی باشد که در سال 1260/659 نسخه ای از کتابی راجع به شناخت و طرز استفاده از ساعتهای رضوان خراسانی تهیه کرده -و این امر بسیار محتمل است -و همان شخصی باشد که دستخطی حاکی از مالکیت از او بر یک نسخه ی خطی ریاضی دیگر (مورخ 1270/669) به یادگار مانده- و هر دوی این نسخه ها در استانبول محفوظ است- در این صورت وی لااقل با سه شعبه از ریاضیات و علوم طبیعی سروکار داشته است. اما در کنز نام پدر او محمد و در آن دستنویسی راجع به ساعت نام او صریحاً عبدالله ذکر شده. اعتبار این جزئیات قابل تحقیق و بررسی است ولی در هر صورت همه تواریخی را که ذکر شد به دوره ی کمال زندگی یک شخص واحد می توان مربوط دانست.
تنها کتاب شناخته شده ی بَیلَک کتاب کانی شناسی اوست به نام کنزالتُّجار (یا کنزالتِّجار) فی معرفة الاَحجار. اگر این همان کتابی باشد که به الملک المظفر دوم تقدیم شده، در این صورت نسخه ی امضادار1282/681 باید رونوشتی از متن اصلی باشد که توسط خود مؤلف نوشته شده، چه در سال 681 الملک المنصور بر سر کار بوده، نه الملک المظفر. به هر حال ظاهراً سال 1282/681 سالی است که نسخه ی اصلی نوشته شده، زیرا یادداشتی که راجع به سفر دریایی است به نحوی است که کنز ممکن نیست قبل از 1244/642، یعنی سال مرگ الملک المظفر، نوشته شده باشد. اگر بتوان بر مبنای مستخرجاتی که از کتاب توسط کلمان -موله در سال 1868 به طبع رسیده قضاوت کرد. کتاب چندان چیز اصیل و مبتکرانه ای دربر ندارد، و این مقدار اندک نیز اگر با سایر متنهایی که علاوه بر نسخ مورد استفاده ی کلمان- موله، در دست است مقایسه شود، کاهش می یابد؛ مخصوصاً اگر با سایر کتابهای کانی شناسی قدیمتر که ظرف یکصد سال اخیر کشف و منتشر شده سنجیده شود.
بَیلَک نخستین مؤلف به زبان عربی است که به مسئله ی استفاده از عقربه ی مغناطیسی به عنوان قطب نمای کشتی می پردازد. در سفرش به اسکندریه وی شاهد بود که در یک شب بی ستاره و ظلمانی، ناخدای کشتی یک سوزن را به یک تکه کاه، طوری وصل می کند که بر روی هم تشکیل یک صلیب بدهند. سپس این دو را بر روی یک سطل آب قرار می دهد. سوزن به حرکات دایره وار مغناطیسی که نزدیک آن باشد واکنش نشان می دهد. با کنار کشیدن ناگهانی مغناطیس، سوزن در جهت شمال -جنوب قرار می گیرد. بَیلَک همچنین شنیده بوده که ملاحان اقیانوس هند، عقربه ی آهنی توخالی به عنوان قطب نما به کار می برند. گزارش او راجع به عقربه های مغناطیسی، ابتدا توسط کلپروت، سپس توسط کلمان-موله (همراه با متن اصلی عربی) و سرانجام توسط دوسوسور به فرانسه ترجمه شده است. فران ترجمه ی اخیر را به هنگام تجدید طبع، ویرایش کرده است. ویده مان این گزارش را در سال 1904 به آلمانی ترجمه کرده است.
کتابشناسی:
C. Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur, I (1898), 495; Supp. I(1937), 904; 2nd ed., I (1943), marginal 495,
که جزئیات اطلاعاتش در این دو جا متناقض اند؛
J. Clement-Mullet, Essai sur la mineralogie arabe, " in Journal asiatique 6th ser., 11(1868), 5-81, 105-253, 502-522, esp 13 f., 146 ff.,
که جداگانه هم در 1869 منتشر شده است؛
L. De Saussure, " L'origine de la rose des vents et I'invention do la boussole, " repr. in Gabriel Ferrand, Introduction a I'astronomie nautique arabe (1928), pp. 80ff.; F. Kern, in Mitteilungen des Seminars fur orientalische Sprachen in Berlin, Westsiatische Studien, 11 (1908), 268 f.; Jules Klaproth, Lettre a A. de Humboldt sur I'invention de la boussloe (1834), p. 59; M. Krause, "Stambuler Handschriften islamischer" Mathematiker, " in Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, Abt. B, 3(1936), 490 f.; G. Sarton, Introduction to the History of Science, II (1931), 1072,
که چند اشتباه دارد؛
MG. de Slane, Biblotheque Nationale, Catalogue des manuscrits arabes (Paris, 1883-1895), MS No. 2779; G. Vajda, Index general des manuscrits arabes musulmans de la Bibliotheque Nationale de Paris(1953), p. 420,
که با دسلان فرق دارد؛ و
E. Wiedemann, " Beitrage zur Geschichte der Naturwissenschaften (II), " in Sitzungsberichte der physikalischmedizinischen Sozietat in Erlangen, 39(194), 330 f.
(عبارتی که از مؤلف اسلامی 845 نقل کرده به قطب نمای دریانوردی اشاره ندارد)؛ و مقاله ی «مغناطیس» در دائرة المعارف اسلام، 3(1936).
منبع مقاله :
گیلسپی، چارلز کولستون؛ (1389)، زندگینامه‌ی علمی دانشمندان اسلامی (جلد نخست)، ترجمه‌ی جمعی از مترجمان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم