ابن خلدون و نهادهای سنتی

انواع نظامهای سیاسی

ابن خلدون نظامهای سیاسی را به دو دسته شرعی و عقلی تقسیم می کند. رژیم شرعی به دستور خداوند و توسط پیامبرش بنا گذاشته شده است. اصول آن بر مبنای عدالت و میانه روی است. این نظام جویای خیر دنیوی و اخروی هر دو است. فیلسوفان و متکلمان مسلمان از اصل مدنی بالطبع بودن انسان وجوب عقلی نبوت را نیز استنتاج می کردند. اما ابن خلدون بر این استدلال ایراد می گیرد و بر این عقیده است که با مطالعه در طبیعت انسان در چهارچوب علم عمران نمی توان این قضیه را ثابت کرد. او در عوض نظام شرعی را به جای عقل بر فعّل و وضع مبتنی می داند. نظام شرعی که توسط پیامبران آورده می شود یک نظام اجتماعی کامل است. نظامهای عقلی نیز برحسب زمامدار خود بر دو نوع تقسیم می شوند. زمامدارانی که هدفشان تأمین خیر دنیوی مردم است و زمامدارانی که در فکر و سعادت خودشان هستند.

امام و امامت

نظر ابن خلدون درباره ی امام و امامت نیز با نظریه ی سنتی در میان نظریه پردازان اهل سنت تفاوت چندانی ندارد. او حتی تعیین ولیعهد از جانب خلیفه را توجیه می کند و آن را با نظریه ی خود در باب عصبیت تطبیق می دهد. ابن خلدون با این توجیه که عصبیت ضرورتاً به سلطنت می انجامد از کار معاویه در تعیین یزید به عنوان جانشین خود دفاع می کند. ابن خلدون حتی برخلاف غزالی معتقد نیست که علما وارثان پیامبر هستند و به همین صورت اختیار نظارت بر امور سیاسی را برای آنها به رسمیت نمی شناسد. او همچنین مشورت و جایگاه شورای حل و عقد را به اشخاصی که دارای عصبیت خاصی بودند نسبت می دهد.

پادشاهی

در چهارچوب نظریه ابن خلدون شکل طبیعی حکومت درنهایت پادشاهی است. خلافت گرچه حکومت مطلوبی است اما نمی توان آن را همواره حفظ کرد. تبدیل خلافت به پادشاهی امری طبیعی است(1). بنابراین خلافت امری استثنایی و پادشاهی امری منطبق با قاعده و قانون مندی جامعه انسانی است. پادشاهی ممکن است خوب یا بد باشد. اگر با عقل و شرع سازگار باشد خوب است وگرنه بد خواهد بود.

پی نوشت ها :

1.جواد طباطبایی، ابن خلدون و علوم اجتماعی (تهران، طرح نو، 1374)، ص 173.

منبع مقاله :
پولادی، کمال؛ (1387)، تاریخ اندیشه ی سیاسی در ایران و اسلام، تهران: نشر مرکز