برخورد فرهنگها

حدود نيم قرن پيش، بعضي از جزيره نشينان غرب اقيانوس آرام شروع به ساختن مدلهاي بزرگ چوبي هواپيما کردند. ساعتها کار با شکيبايي بسيار صرف ساختن آنها شد، اگرچه هيچ کس در آنجا هرگز هواپيمايي را از فاصله نزديک نديده بود. اين مدلها براي پرواز در نظر گرفته نشده بودند؛ آنها براي جنبشهاي مذهبي که از سوي پيامبران بومي هدايت مي شدند اهميت اساسي داشتند. رهبران مذهبي ادعا مي کردند که اگر مناسک معيني انجام شود از آسمان کارگو(1) خواهد رسيد. کارگو اجناسي بود که مشاهده کرده بودند غربيها براي استفاده خودشان به اين جزاير مي آورند. آن گاه سفيدها ناپديد خواهند شد و اجداد مردمان بومي باز خواهند گشت. جزيره نشينان بر اين باور بودند که چنانچه آيينها و مناسک معيني از روي ايمان و با خلوص نيت به انجام رسانند، دوران تازه اي فرا خواهد رسيد که طي آن آنها از ثروت مادي مهاجمان سفيدپوست بهره مند خواهند گرديد در حالي که شيوه هاي زندگي سنتي خود را از هر نظر ديگر همچنان حفظ خواهند کرد. (Worsley, 1970)
چرا اين "آيينهاي کارگو"(2) به وجود آمدند؟ آنها از برخورد بين عقايد و رسوم سنتي جزيره نشينان و شيوه هاي زندگي که به واسطه ي نفوذ غرب معمول گرديده بود نشأت گرفتند. ثروت و قدرت سفيدپوستان آشکارا مشاهده مي شد، و جزيره نشينان گمان مي کردند اشياءِ پرنده ي مرموزي که ثروتهايي را با خود مي آوردند که مهاجمان از آن بهره مند مي شوند منبع حقيقي اين ثروتها هستند. از ديدگاه جزيره نشينان، منطقي بود که تلاش کنند به وسيله ي مناسک و شعاير مذهبي هواپيماها را تحت تسلط خويش درآوردند. در عين حال، آنها درصدد بودند رسوم خود را که با ورود تازه واردان به خطر افتاده بود مورد حمايت قرار داده و حفظ کنند.
آگاهي جزيره نشينان از الگوهاي رفتار و تکنولوژي غربي نسبتاً اندک بود، آنها فعاليتهاي اروپاييان را بر حسب باورها و بينش خودشان درباره ي جهان تبيين مي کردند. از اين لحاظ، واکنشهاي ايشان همانند واکنشهايي بودند که پيش از دوران امروزي تقريباً در همه جا وجود داشت. حتي در تمدنهاي بزرگ اعصار پيشين مردم تنها آگاهي مبهمي از شيوه هاي زندگي مردمان ديگر داشتند. هنگامي که ماجراجويان و تجار غربي در قرنهاي شانزدهم و هفدهم رهسپار نقاط دوردست جهان گرديدند، به کساني که با آنها برخورد مي کردند به عنوان «بربر» يا «وحشي» مي نگريستند.

نخستين برخوردها با فرهنگهاي ديگر

اروپايياني که در سده ي شانزدهم به آمريکا سفر کردند در جستجوي غولها، آمازونها(3)، پيگمي ها(4)، چشمه ي آب حيات، زناني که اندامشان هرگز پير نمي شد و مرداني که چند صد سال مي زيستند، بودند، تصويرهاي خيالي افسانه هاي قديمي اروپايي به هدايت اين سفرها ياري مي کرد. سرخپوستان آمريکا در ابتدا به عنوان موجوداتي وحشي تصور مي شدند که به حيوانات شباهت بيشتري دارند تا به انسان. پاراسلسوس(5)، نويسنده و پزشک قرن شانزدهم، آمريکاي شمالي را قاره اي تصوير مي کرد که مردمان آن را موجوداتي نيمه انسان، نيمه حيوان بودند تشکيل مي دهند. نيمف(6) ها، ساتير(7)ها، پيگمي ها و ديو مردان موجودات بي روحي تصور مي شدند که به طور خود به خودي از زمين خلق شده اند. اسقفِ سانتامارتا(8) در کلمبيا در آمريکاي جنوبي سرخپوستان محلي را به عنوان انسانهايي که داراي روح تعلقي نبوده بلکه وحشيان جنگل هستند، و به همين دليل نمي توانند نه آيين مسيحيت، نه هيچ گونه فضيلت اخلاقي و نه هيچ گونه يادگيري را در ذهن خود نگاه دارند، توصيف مي کرد. (Pagden, 1982, p.23)
برعکس، اروپايياني که طي قرنهاي هفدهم و هجدهم با امپراتوري چين تماس برقرار کردند از سوي فرمانروايان آن با حقارت نگريسته مي شدند. در سال 1793 جورج سوم پادشاه انگلستان براي ترويج مبادلات تجاري يک هيأت بازرگاني را به چين فرستاد. به اين مهمانان «بربر» اجازه داده شد چند پايگاه تجاري در چين داير کنند و از نعماتي که آن کشور مي توانست برايشان فراهم آورد بهره مند شوند. به بازديدکنندگان گفته شد که چينيها هيچ علاقه اي به چيزهايي که اروپاييان ممکن است عرضه کنند، ندارند: "امپراتوري آسماني ما همه ي چيزها را به وفور دارد و هيچ محصولي نيست که در درون مرزهاي خود نداشته باشد. بنابراين نيازي نيست که مصنوعات بربري هاي خارجي را در عوض محصولات خودمان وارد کنيم." درخواست اجازه ي اعزام مبلغين مذهبي غربي به چين با اين پاسخ روبه رو گرديد: «تمايز بين چينيها و بربرها کاملاً مسلم است، و تقاضاي سفير شما که به بربرها آزادي کامل براي اشاعه ي مذهبشان داده شود به کلي نامعقول است». (Worsley, 1967, p.2)
شکاف بين شرق و غرب آنچنان بزرگ بود که هر يک غريب ترين باورها را درباره ي ديگري داشت. به عنوان مثال، حتي در پايان قرن نوزدهم نيز اين باور به طور گسترده اي در چين وجود داشت که خارجيها، مخصوصاً انگليسيها، چنانچه از ريواس محروم شوند، از يبوست خواهند مرد. تا دو قرن پيش، هيچ کس «نگرش جامعي» را که ما امروز درباره ي جهان محقق مي پنداريم، نداشت.
يکي از جالب ترين برخوردهاي نخستين ميان غربيها و فرهنگهاي ديگر در سال 1818 رخ داد. يک هيأت اعزامي نيروي دريايي انگليس در مدار قطب شمال که در جستجوي گذرگاهي از ميان جزيره ي بافين(9) و گرينلند(19) به روسيه بود، برخوردي اتفاقي با اسکيموهاي قطب شمال پيدا کرد. تا آن روز اسکيموها فکر مي کردند تنها مردم جهان هستند! (Oswalt, 1972, p.23)

پي‌نوشت‌ها:

1. Cargo
2. Cargo Cults
3- قبيله اي افسانه اي از زنان جنگجو در آمريکاي جنوبي- م.
4- Pygmy، تيره اي از سپاهيان کوتاه قد آفريقا، آسياي جنوب شرقي، جزاير آندامان و فيليپين-م.
5. Paracelsus
6- Nymph، حوري دريايي يا حوري جنگلي و کوهي-م.
7- Satyr (= نيم خداي جنگي) در اساطير يوناني دسته اي از خدايان جنگلي بودند که از ملازمان باکوس (خداي شراب) و با اندام نيمي انسان و نيمي بز و به پرخاشگري و شهوتراني مشهور بودند-م.
8. Santa Marta
9. Baffin Island
10- Greenland

منبع مقاله:
گيدنز، آنتوني، (1376)، جامعه شناسي، ترجمه ي منوچهر صبوري، تهران: نشر ني، چاپ بيست و هفتم: 1391.