آگاهي كاذب

 false consciousness

اصطلاحي است مأخوذ از ماركس در توصيف وضعيتي كه در آن افراد يا طبقات به طور نظام مند از منافع خود بي خبرند يا تصور غلطي از آن دارند، يا به طور كلي در مورد طبيعت دنيايي كه در آن زندگي مي كنند در اشتباه اند و تحت تأثير خودفريبي دسته جمعي اند. نكته ي اساسي در انگاره ي آگاهي كاذب درك نادرست نظام مند، و نه اتفاقي، و تلاش جهت تبيين اين درك نادرست برحسب روابط مادي در جهان است. به عنوان مثال [ به نظر ماركس ] اعتقاد به خدا وجهي از آگاهي كاذب است، نخست بدين دليل كه خدايي وجود ندارد و دوم آن كه اين اعتقاد به طور نظام مند به منظور يافتن نوعي تسلي در جهاني خارج از دنياي ما ايجاد شده است. مذهب نه فقط افيون توده ها بلكه « آهِ ستمديدگان » است ( ماركس، نقد فلسفه ي حق هگل ).
بعضي از فمينيست ها با بيان اين كه زناني كه در نقش خانه داري خود احساس رضايت مي كنند نوعي آگاهي كاذب را به نمايش مي گذارند، مفهوم آگاهي كاذب ماركس را حيات مجدد بخشيده اند.
به نظر مي رسد كه آگاهي كاذب اغلب به صورت كاركردي تبيين مي شود. آگاهي كاذب بدين علت پديد مي آيد كه براي مقاصد يا كاركردهاي خاصي ( از قبيل حفظ قدرت نخبگان ) به كار مي آيد. احتمالاً توطئه اي براي تحميق ما وجود دارد. البته تبيين هاي كاركردي مجادله برانگيزند و يك تبيين خوب مستلزم داستان هاي خُردي است كه در پشت آن قرار داشته باشند. اما اين داستان ها هم غالباً شكل توطئه به خود مي گيرند و شواهد ناچيزي براي تأييد آنها مي توان ارائه كرد. به نظر مي رسد كه مفهوم آگاهي كاذب در برابر آگاهي راستين و بر پايه ي نگرش ويژه اي در مورد منافع راستين شكل گرفته باشد. اين نظريه ي خطا ( error theory )‌ [ يعني وجود آگاهي كاذب ] تا جايي پذيرفتني است كه آن نگرش در باب منافع راستين مقبول باشد. در غياب نگرشي پايدار و مشخص در مورد منافع راستين، اين ادعا كه آگاهي افراد كاذب است مانند اتهاماتي به نظر مي آيد كه از روي سوءنيت مطرح شده باشند.
منبع مقاله :
پايك، جان، (1391)، فرهنگ اصطلاحات فلسفه ي سياسي، مترجمان: سيد محمدعلي تقوي- محمدجواد رنجكش، تهران: نشر مركز، چاپ اول