![صفات حاکم از نظر ابوريحان بيروني صفات حاکم از نظر ابوريحان بيروني](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/0049470.jpg)
1 . عقل تدبيري
بحث از ويژگي هاي حاکمان به نوعي با مباحث انسان شناسي و نيز تقسيم جامعه، به دو قشر خواص و عامه ي مردم مرتبط است. از ديدگاه بيروني، انسان ها در طول زندگي خود سه کمال را مي گذرانند و تنها کساني شايستگي رهبري جامعه را دارند که ضمن گذر از بلوغ جسمي و بلوغ عقلي، به بلوغ تدبيري نيز رسيده باشند:آدمي را سه کمال است: يکي آن است به حدي رسد که بتواند توليد مثل کند و آن وقتي است که دو هفت سال از عمر او بگذرد [ بلوغ جسمي ]؛ کمال دوم آن است که نفس فکري و ناطقه ي آن تمام گردد و عقلش از قوه به فعل آيد [ بلوغ عقلي ]... و کمال سوم آن است که اگر به فرمان روايي رسيد بتواند همه ي مردم را اداره کند [ بلوغ تدبيري ] و يا اگر خانواده تشکليل داد بتواند امر خانواده را اداره نمايد و يا اگر تنها ماند خود را اداره نمايد. (1)
بدين ترتيب، ابتدايي ترين صفت حاکمان، رُشد طبيعي و عقلانيت است، به نحوي که تدبير خود يا خانواده يا جامعه را برعهده بگيرد. به عبارت ديگر، صفات تدبيري فرمان روايان با مفهوم کليدي « عقل » که در بحث هستي شناسي و معرفت شناسي مطرح مي شود، ارتباط نزديکي دارد. خلاصه، همان طورکه عقل تدبير امور درون آدمي را بر عهده دارد، عقلاي جامعه نيز متکفل تدبير امور درون جامعه هستند.
2 . عدالت
از منظر بيروني، همان طور که عدالت ناموس خلقت و هستي است، هدف و « غايت حکومت و نظام اجتماعي » (2) نيز محسوب مي گردد که بايد از سوي حاکمان عادل محقق شود:يکي از نعمت هاي بزرگي که بر کليه ي موجودات ارزاني فرموده، اين است که هيچ گاه جهان از پيشوايان عادل که پناه مردم است، تهي نگردد تا بندگان در گرفتاري ها و پيشامدهاي روزگار به او پناه آورند. (3)
رهبر عادل در جامعه نه تنها ضرورت جامعه ي سياسي و پناهگاه ستمديدگان است، بلکه موجب « ثبات حکومت » (4) نيز مي باشد:
[ خداواند ] فرمان برداري از چنين کسي را ... بر مردمان واجب گردانيد و با اطاعت خود و رسول برابر ساخت. (5)
بدين لحاظ به نظر بيروني برخلاف انديشه ي مدرنيسم که براي اداره ي جامعه سياسي شخص يا وصف عنواني خاص موضوعيت ندارد، بلکه اجراي عدالت موضوعيت دارد، « حاکم عادل » موضوعيت دارد نه صرف عدالت. در نتيجه، سياق استدلال ابوريحان به نفي مشروعيت براي حاکمان غير عادل منجر مي شود. اما وي هرگز مصداق حاکم عادل را از ميان « خواص جامعه » مشخص نکرده و آن را مبهم مي گذارد و از منصور شمس المعالي که داراي « خصال پسنديده از جمله عدالت و انصاف » (6) است، به عنوان حاکم شايسته ي جامعه اسلامي تمجيد مي کند و يا از پادشاهان ايران باستان که « در دوره ي فرمان روايي خود روي زمين با عدل و داد » (7) حکومت مي کردند، به عنوان حاکمان عادل ياد مي نمايد.
3. محبت
با عنايت به صفات حاکمان در انديشه ي بيروني، خواننده به صفاتي رهنمون مي شود که فراتر از روابط خشک سياسي و حقوقي است. اين صفات به گونه اي هستند که اخلاق را با سياست پيوند زده، ضمانت اجراي قوانين عمومي را در جامعه ي ديني افزايش مي دهند. در حقيقت، صفاتي مثل « پرهيزگاري و صيانت و ديانت و فروتني » (8) و « محبت » (9) براي حاکمان، سياست را اخلاقي مي کند و بين فرمان روا و فرمان بردار الفت ايجاد مي کند. هم چنين حاکمان « در راه آسايش خلق هر گونه مشقتي را با بردباري و فروتنانه تحمل نموده و از هيچ گونه ايثار، کرم و حتي از فداکاري و بذل جان دريغ نمي کنند ». (10)4 . تقوا
تقوا از ديگر صفات ارزشي و اخلاقي براي حاکمان است که موجب همبستگي و وحدت معنوي در جامعه سياسي مي شود و به دنبال آن، اين سؤال اساسي در عرصه انديشه سياسي مطرح مي گردد که چه کسي بايد حکومت کند ؟ در انديشه ي بيروني « آن کسي که ايزد [ جويد ]، خواستار خير کافه ي مردمان باشد » (11) و نيز « اگر ما بدين حيات [ لذايذ و هواهاي دنيوي ] تن را به کار نگيريم و جز بر ضرورت بر آن نياويزيم ... و به ذات خويش پاکيزه شويم » (12) تا آن که « سَروري بر هر طايفه اي ... و خضوع زيردستان و طاعت (13) آنان » حاصل گردد، در نتيجه « سلطنت خويش و دنيا را به قصد احسن وجه به کار گيرد و نيت را در جميع آنچه انجام مي دهد- آبادگرداني گيتي و حمايت (14) از اهل آن » - خالص مي گرداند و به خاطر « فداکاري ها و تلاش ها براي توسعه ي اقتصادي و اجتماعي بر هيچ کس هيچ گونه منّتي ندارد، زيرا اين امور را وظيفه ي طبيعي و ذاتي رهبري و مديريت سياسي خود (15) مي داند ».بيروني در اين خصوص به شيوه ي حکومتي معاويه که بت هاي زرين را به بلاد مختلف مي فروخت، اشاره مي کند و علت آن را « عدم ديانت و تنها براي حفظ ايالت و حکومت » (16) خود مي داند، از اين رو پس از « حسن بن علي عيله السلام و حاکميت معاويه ... خلافت به حکومت و امارت بلکه به فرعونيت تبديل يافت ». (17) بنابراين مؤلفه جامعه سياسي، طبقه ي حاکمان بعنوان « خواص جامعه » بايد از حد اعلاي دين مداري و « پاکيزگي » (18) و « پرهيزگاري » (19) برخوردار باشند.
5 . علم
با نظر به مباحث معرفت شناسي و انسان شناسي بيروني، « انسان مطلوب » و « جامعه فاضله » آن است که به دانايي رسيده باشد، چرا که « افزار دربندي ناداني است و از اين روي، رهايي به دانايي است » (20) و حتي معرفت و دانايي در برخي موارد مقدم بر پاکيزگي روح است، زيرا « از رهگذر حصول دانايي، به ذوات خويش پاکيزه مي شويم تا آن که ايزد ما را رهايي بخشد ». (21)همان طور که بيروني در انسان شناسي توضيح مي دهد، جامعه سياسي و اجتماعي در کشاکش سه عنصر « دين، دانايي و جهل » قرار گرفته است و حاکمان به عنوان « خواص جامعه » ضمن اين که بايد قله ي رفيع عقل و دانايي را بپيمايند، وظيفه ي هدايت جامعه به سوي کمال و سعادت ( دانايي ) را نيز برعهده دارند.
پي نوشت ها :
1. همو، آثار الباقيه، ص 123 - 124.
2. همان، ص 318.
3. همان، ص الف.
4. همان.
5. همان.
6. همان، ص ب.
7. همان، ص 144.
8. همان، ص ب.
9. همان، ص 51.
10. همو، الجماهر في معرفة الجواهر، ص 82 - 83 و نيز ر.ک: غلامرضا جمشيد نژاد اول، همان، ص 16.
11. همو، تحقيق ماللهند، ص 49.
12. همان، ص 51.
13. همان، ص 50.
14. همان، ص 86.
15. همو، الجماهر في معرفة الجواهر، ص 84 و 89 و نيز ر. ک: غلامرضا جمشيد نژاد اول، همان، ص 16 - 17.
16. همو، تحقيق ماللهند، ص 93.
17. همو، آثار الباقيه، ص 198.
18. همو، تحقيق ماللهند، ص 51.
19. همو، آثار الباقيه، ص ب.
20. همو، تحقيق ماللهند، ص 49.
21. همان، ص 51.
مقيمي، غلامحسن؛ (1390)، انديشه سياسي ابوريحان بيروني، قم: مؤسسه بوستان کتاب ( مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم )، چاپ سوم