اسطوره شناسي ريواس

بنابر اساطير کهن آريايي، مشي و مشيانه که به منزله ي آدم و حوا در روايات ايراني هستند، از ريواس ( ريباس ) پديد آمده اند. مي دانيم که توتميسم يکي از پديده هاي اعتقادي کهن جوامع بشري است. اعتقاد به اين که انسان نخستين از بوته ي ريواس پديد آمده،
شنبه، 26 مهر 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
اسطوره شناسي ريواس
اسطوره شناسي ريواس

 

نويسنده: احمد ضابطي جهرمي





 


بنابر اساطير کهن آريايي، مشي و مشيانه که به منزله ي آدم و حوا در روايات ايراني هستند، از ريواس ( ريباس ) پديد آمده اند.
مي دانيم که توتميسم يکي از پديده هاي اعتقادي کهن جوامع بشري است. اعتقاد به اين که انسان نخستين از بوته ي ريواس پديد آمده، در واقع اعتقادي است مبتني بر توتم باوري گياهي که سابقه ي آن به دوره ي نوسنگي مربوط مي شود.
ظاهراً گروهي از اقوام ابتدايي ساکن ايران، گمان مي کرده اند که از گياه ريواس پديد آمده اند و از اين رو، اين گياه توتم قبيله، خاندان يا قوم آن ها به شمار مي آمده است.( 1) بعدها اين اسطوره ي کهن در آسياي ميانه نيز عموميت يافته و اصل کلي شده است. شايد آن چه مولانا در مصنوي بيان داشته، يادآور اين نکته تواند بود:

از جمادي مردم و نامي شدم *** وز نما مُردم ز حيوان سر زدم

از ابيات بالا، چنين پيداست که مولانا به اصل خلقت در اسطوره ي ايراني آفرينش يا منشأ انسان از گياه نيز نظر داشته است. ( دکتر مهرداد بهار، ريواس را با مهرگياه منطبق دانسته است. )
ريواس ( ريواچ، ريباج، ريويز، ريباس ) گياهي است وحشي که در فصل بهار در نواحي کوهستاني مي رويد و ساقه ي آن محتوي مواد ذخيره اي ترش و اسيدي است و ايرانيان از ساقه هاي تُرد و تازه ي آن خورشت مي سازند. در فرهنگ ها و در شعر فارسي نيز به خاصيت دارويي، درماني و خوراکي آن اشاره شده است:

قليه باقلا و قليه سيب و ريواس *** گرزي باشد پرکوفت ها گرد و صغار ( لغت نامه ي دهخدا )

واژه ي ريواس در فرهنگ فارسي گاهي به معني مکر و حيله نيز آمده که با جنبه ي اساطيري آن ارتباطي ندارد:

مي نداري خبر تو اي نسپاس *** که به صد بند و حيلت و ريواس ( حديقه ي سنايي )

ضرب المثلي است که مي گويد:
سوغات يارکوهي يا ريواس وحشي است يا پياز(2)
يا:
سوغات يارکوهي يا ريواس است يا قاقروت.(3)

پي‌نوشت‌ها:

1- « در ديگر مآخذ ايراني، نشانه هاي توتم [ حيواني نيز ] آگاه آشکارا به چشم مي خورد؛ مثلاً اجداد فريدون [ که خود پرورده ي گاوي به نام پرمايون يا پرمايه بود ] همه نام گاو را در پشت نام خود داشته اند. » ( پژوهشي در اساطير ايران، ص 180 ) نام خانوادگي گاويار هنوز هم در برخي از نقاط ايران مرسوم است.
به نظر مي رسد که از ديدگاه تحول اسطوره، متناسب با تحولات و تغييرات اجتماعي و معيشتي انسان اوليه، توتم گياهي جاي خود را به توتم حيواني داده باشد. مثلاً آن چنان که از داستان « زال و سيمرغ » در شاهنامه و رابطه ي اين پرنده ي افسانه اي ( که گوشت خوار- خون خوار بوده است ) يا خانواده ي زال و سپس فرزند او، رستم، بر مي آيد. احتمالاً توتم خانواده ي زال، سيمرغ ( يا زير گونه اي از پرندگان شکاري ) بوده است، گرچه آيين طبيعت پرستي، به ويژه خورشيد ( مهر ) پرستي، به نحوي از رفتارهاي رستم، به ويژه در هنگام نيايش هاي پيش و پس از نبرد، پيداست، او در اغلب مبارزات خود، رو به خورشيد زانو مي زند، نماز ( نيايش ) به جا مي آورد و يا طلب ياري مي کند.
پروفسور ياکوب برونونسکي، دانشمند آمريکايي لهستاني تبار، در کتاب و در مجموعه فيلم هاي مستند علمي- پژوهشي « عروج انسان » ( 75-1973 ) مدعي است که قوم بختياري در ايران نيا يا جد خود را بختيار مي دانند که از قوچ وحشي زاييده شده است. ( البته اين موضوع قابل تحقيق و بحث انگيز است. ) در ميان اقوام لر و بختياري هنوز نام هاي خانوادگي بسيار چون دال وند وجود دارد. ( دال به معناي عقاب، و وند پسوندي است به معناي زاده= عقاب زاده يا فرزند عقاب، همچنين به معناي صاحب و داراي عقاب يا عقاب دار. شايد هم اين القاب به خاندان ها و اقوامي مربوط مي شده که با عقاب، باز و شاهين، و يا سياه گوش، يوز دست آموز و سگان تربيت شده به شکار مي رفته اند ( از نام خانوادگي سگ وند تا چندي پيش در برخي از نواحي ايران استفاده مي شد ).
2و3- ده هزار ضرب المثل فارسي، ص 467.

 

منبع مقاله :
ضابطي جهرمي، احمد؛ ( 1389 )، پژوهش هايي در شناخت هنر ايران، تهران: نشر ني، چاپ اول.

/ج

 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین