پرسش :
آيا پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ يک فرد بسيار نابغه و قرآن حاصل نبوغ ايشان بود؟
پاسخ :
پاسخ اين سؤال دو مرحله دارد:
1. نبوت و تفکيک آن از نبوغ: «بعضي افراد سعي مي کنند تا نبوت و نزول وحي را طوري معني کنند که با اصول علمي امروزي (که بيشتر پيرامون ماده بحث مي کند) قابل جمع باشد لذا گفته اند نبوت نوعي نبوغ است که ثمره آن نيز وحي است آنها معتقدند در بين انسان ها کساني هستند که داراي فطرت سالم و عقل نورانيند و اين دو آنها را به سوي آنچه که صلاح جامعه و سعادت انسان در آن است راهنمايي مي کند لذا جهت تأمين صلاح جامعه و آبادي دنيا، قوانيني را وضع مي کنند که اصطلاحاً به آنها قوانين شرعي گفته مي شود و شخصي که داراي اين استعداد و نبوغ است پيامبر خوانده مي شود و وحي نيز همان فکر صالحي است که از عقل و نبوغ اين شخص تراوش مي کند».[1] پاسخ اين سخن آن است که اگر اين تحليل ارائه شده را بپذيريم «تنها چيزي که از اعتقاد به غيب باقي مي ماند فقط اعتقاد به خداست و غير از آن هر چيزي که توسط پيامبران گفته مي شود نتيجه افکار آنهاست و ممکن است خطا و اشتباه باشد».[2]
ثانياً «روانشناسان در تحليل نبوغ مي گويند عواملي مانند عشق و عزلت و تربيت و تعليم اولي که انسان در کودکي مي آموزد لازم است تا نبوغ افراد بروز و ظهور يابد».[3] در حالي که هيچ يک از اين امور در بسياري از کساني که ادعاي نبوت کرده اند ديده نشده است بنابراين نمي توان آنها را نابغه ناميد.
ثالثاً: «در طول تاريخ دو دسته از رجال اصلاح و صلاح در جامعه بودند که تلاش مي کردند تا جامعه را به سوي سعادت سوق دهند يکي از اين دو گروه، همه تعاليم خود را به عالم غيب نسبت داده و تنها شأني که براي خود قايل بودند اين بوده که خود را واسطه ابلاغ دستورات خدا و رسول و سفير مي خواندند امّا دسته دوّم تمام تعاليم خود را به ذهن و فکر خويش نسبت مي دادند و سعي مي کردند تا اين تعاليم را با براهين عقلي و تاريخي و اجتماعي همراه کنند و مسلماً نمي توان اين دو دسته را يکسان قلمداد کرد يعني اگر تعاليم اين دو دسته از يک منبع يعني فکر و ذهن نشأت مي گرفته ،چرا هيچ يک از آنها ادعائي مانند ادعاي گروه ديگر نکرده است».[4]
رابعاً: يکي از اين دو گروه سعي مي کرد تا صدق ادعاهاي خود را در مقياس کلّي به اثبات برساند لذا از معجزه کمک مي گرفت امّا گروه ديگر براي قانع کردن مخاطب خود سعي مي کردند تا براي يکايک تعاليم خويش استدلال جداگانه ذکر کنند و قطعاً اين دو گروه را نمي توان يکسان شمرد.
بنابراين بين پيامبر و نابغه تفاوت هاي بسياريست و در بعضي از کتاب ها[5] تا حدود هشتاد و چند ويژگي براي آنها ذکر شده است که به قول مرحوم شهيد دکتر پاک نژاد «يقين دارم هيچ کسي نمي تواند منکر همه اش شود لذا پذيرفتن يکي از آنها کافيست که هر پيامبري چنين شناخته شود».[6]
2. براي اين که بدانيم آيا قرآن واقعاً وحي خدا است يا تراوش هاي ذهني يک انسان نابغه دو راه وجود دارد يک راه اين است که ببينيم آيا حضرت محمد(ص) پيامبر بوده يا يک انسان نابغه بوده است اگر اثبات شد که او نابغه نبوده و اصلاً درس نخوانده و بلکه پيامبر بوده است ،آن گاه اين مطلب به ضميمه يک مقدمه ديگر ،يعني لزوم عصمت پيامبران اثبات مي کند که قرآن همان طور که پيامبر ادعا نموده وحي الهي است و بلکه چينش الفاظ آن نيز از خداست وگرنه پيامبر سخنان ديگري نيز از خدا نقل مي کند که به آنها حديث قدسي گفته مي شود و هيچ گاه داراي چنين ترکيب بندي با عذوبتي نيستند.
راه دوّم مراجعه به مطالب خود قرآن است در قرآن آياتي وجود دارد که حقانيت آن را اثبات مي کند و ما به دو مورد از آنها اشاره مي کنيم.
آيات تحدّي
در قرآن چند بار مشرکين دعوت به مبارزه شده اند:
الف) و ان کنتم في ريب مما نزلنا علي عبدنا فأتوا بسورة من مثله و ادعوا شهداءکم من دون الله ان کنتم صادقين[7] اگر شما در حقانيت قرآن شک داريد همه کسانتان را جمع کنيد و فقط يک سوره مانند آن بياوريد. بعد مي فرمايد: «اگر اين کار را نمي کنيد براي اين است که نمي توانيد آن را انجام دهيد».[8]
ب) ام يقولون افتراه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات وادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقين[9] آنها مي گويند اين قرآن افترا است بگو پس شما هم ده سوره مانند اينها[10] آنها هم افترا باشد بياوريد. و بعد در ادامه مي گويد: اگر اين دعوت را اجابت نکردند بدانيد که آنچه که نازل شده به علم خدا بوده و خدايي غير از او نيست».[11]
ج) ام يقولون تقوله بل لا يؤمنون، فليأتوا بحديث مثله ان کانوا صادقين[12]. يعني: آنها مي گويند پيامبر اين کلمات را به خدا بسته است بلکه ايمان نمي آورند پس اگر راست مي گويند حديثي مانند قرآن بياورند.
د) ام يقولون افتراه قل و فأتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقين[13] مضمون اين آيه هم دعوت به آوردن يک سوره مثل قرآن است.
هزار و چهار صد سال است که قرآن انسان ها را دعوت به مبارزه مي کند ولي تاکنون کسي نتوانسته است به اين دعوت پاسخ مثبت دهد لذا اگر اين کتاب ساخته فکر يک نابغه است اولاً چرا کسي توان پاسخ گويي به اين دعوت را در اين مدت طولاني نداشته است يا آن که نوابغ بسياري نيز در اين مدت ظهور کردند.
ثانياً کدام نابغه را مي توان يافت که چنين با صراحت و شهامت و اطمينان ادعا کند که کسي نمي تواند کلامي همانند کلام من بگويد.
2. آية ديگري که در قرآن وجود دارد و گواه حقانيت آن است آيه مبارکه افلا يتدبرون القرآن و لو کان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً کثيراً است مضمون اين آيه استدلالي است که بر حقانيت قرآن اقامه شده است بدين مضمون که اگر اين قرآن ساخته فکر يک انسان است و به خدا منسوب نمي باشد البتّه بايد موارد اختلاف و تناقض گويي بسياري در آن باشد زيرا يک انساني هر مقدار هم که نابغه باشد از تناقض گويي مبرا نيست بنابراين اگر قرآن ساخته ذهن يک انسان است پس بايد پر از اختلاف و تناقض باشد در حالي که در قرآن اختلاف و تناقض گويي وجود ندارد بنابراين معلوم مي شود که قرآن از ناحية خداست.
در خاتمه قضيّه اي را از ابوعلي سينا نابغه بزرگ اسلامي و يکي از شاگردانش نقل مي کنيم مي گويند در شبي زمستاني و برفي ابوعلي و يکي از شاگردانش در يک حجره بودند که شاگرد به استاد گفت تو چرا ادعاي پيامبري نمي کني؟! اگر ادعاي پيامبري کني مردم بسياري به تو ايمان مي آورند ابوعلي جواب شاگرد را نداد نزديک اذان صبح شاگرد را بيدار کرده و از او خواست تا بيرون رود و مقداري آب بياورد شاگرد سردي هوا را بهانه کرد و از رفتن امتناع کرد در همين حال صداي اذان از مأذنه بلند شد ابوعلي رو به شاگرد کرد و گفت صداي اذان را شنيدي من که استاد تو هستم و تو قدر مرا مي شناسي حرف مرا گوش نگرفته و سردي هوا را بهانه کردي در حالي اين مؤذن پيامبر خود را نديده ولي سرما او را از حضور در مأذنه باز نداشت.[14]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، سيدرضا پاکنژاد، ج11، ص4 تا 44. ناشر اسلاميه، 1350ش، تهران.
2ـ از همين نويسنده ج 4، ص 82 تا 100.
3ـ خدا و پيامبران، جعفر سبحاني، انتشارات توحيد، قم، 1359ش، ص 83 تا 107.
4ـ روان شناسي هنرمند، علي اظهري، ناشر مؤلف، تهران، 1374ش، ص61 تا 76، تعريف نبوغ.
5ـ نبوت، محسن قرائتي، ناشر جامعه مدرسين، 1360ش، ص91 تا 102.
6ـ نويد بامداد پيروزي، سيد مصطفي موسوي خرم آبادي، ناشر کتاب فروشي جعفري، 1347ش، ص48 تا 56.
پی نوشتها:
[1] . جعفر سبحاني، الالهيات، به قلم شيخ حسن محمد مكي، ناشر، مركز جهاني دراسات اسلامي، چاپ سوم، 1412ق، ج3، ص 131 الي 132.
[2] . همان، ص133.
[3] . همان، ص135.
[4] . همان، ص134 تا 135.
[5] . پاك نژاد، سيد رضا اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 11، ص 4، الي 44، انتشارات اسلاميه، 1350 شمسي.
[6] . همان، ج 4، ص 82.
[7] . بقره / 23.
[8] . بقره / 24.
[9] . هود / 13.
[10] . هود / 14.
[11] . طور / 33.
[12] . يونس / 38.
[13] . نساء / 82.
[14] . اين مطلب از بعضي اساتيد شنيده شده و مطلب معروفيست.
منبع: اندیشه قم
پاسخ اين سؤال دو مرحله دارد:
1. نبوت و تفکيک آن از نبوغ: «بعضي افراد سعي مي کنند تا نبوت و نزول وحي را طوري معني کنند که با اصول علمي امروزي (که بيشتر پيرامون ماده بحث مي کند) قابل جمع باشد لذا گفته اند نبوت نوعي نبوغ است که ثمره آن نيز وحي است آنها معتقدند در بين انسان ها کساني هستند که داراي فطرت سالم و عقل نورانيند و اين دو آنها را به سوي آنچه که صلاح جامعه و سعادت انسان در آن است راهنمايي مي کند لذا جهت تأمين صلاح جامعه و آبادي دنيا، قوانيني را وضع مي کنند که اصطلاحاً به آنها قوانين شرعي گفته مي شود و شخصي که داراي اين استعداد و نبوغ است پيامبر خوانده مي شود و وحي نيز همان فکر صالحي است که از عقل و نبوغ اين شخص تراوش مي کند».[1] پاسخ اين سخن آن است که اگر اين تحليل ارائه شده را بپذيريم «تنها چيزي که از اعتقاد به غيب باقي مي ماند فقط اعتقاد به خداست و غير از آن هر چيزي که توسط پيامبران گفته مي شود نتيجه افکار آنهاست و ممکن است خطا و اشتباه باشد».[2]
ثانياً «روانشناسان در تحليل نبوغ مي گويند عواملي مانند عشق و عزلت و تربيت و تعليم اولي که انسان در کودکي مي آموزد لازم است تا نبوغ افراد بروز و ظهور يابد».[3] در حالي که هيچ يک از اين امور در بسياري از کساني که ادعاي نبوت کرده اند ديده نشده است بنابراين نمي توان آنها را نابغه ناميد.
ثالثاً: «در طول تاريخ دو دسته از رجال اصلاح و صلاح در جامعه بودند که تلاش مي کردند تا جامعه را به سوي سعادت سوق دهند يکي از اين دو گروه، همه تعاليم خود را به عالم غيب نسبت داده و تنها شأني که براي خود قايل بودند اين بوده که خود را واسطه ابلاغ دستورات خدا و رسول و سفير مي خواندند امّا دسته دوّم تمام تعاليم خود را به ذهن و فکر خويش نسبت مي دادند و سعي مي کردند تا اين تعاليم را با براهين عقلي و تاريخي و اجتماعي همراه کنند و مسلماً نمي توان اين دو دسته را يکسان قلمداد کرد يعني اگر تعاليم اين دو دسته از يک منبع يعني فکر و ذهن نشأت مي گرفته ،چرا هيچ يک از آنها ادعائي مانند ادعاي گروه ديگر نکرده است».[4]
رابعاً: يکي از اين دو گروه سعي مي کرد تا صدق ادعاهاي خود را در مقياس کلّي به اثبات برساند لذا از معجزه کمک مي گرفت امّا گروه ديگر براي قانع کردن مخاطب خود سعي مي کردند تا براي يکايک تعاليم خويش استدلال جداگانه ذکر کنند و قطعاً اين دو گروه را نمي توان يکسان شمرد.
بنابراين بين پيامبر و نابغه تفاوت هاي بسياريست و در بعضي از کتاب ها[5] تا حدود هشتاد و چند ويژگي براي آنها ذکر شده است که به قول مرحوم شهيد دکتر پاک نژاد «يقين دارم هيچ کسي نمي تواند منکر همه اش شود لذا پذيرفتن يکي از آنها کافيست که هر پيامبري چنين شناخته شود».[6]
2. براي اين که بدانيم آيا قرآن واقعاً وحي خدا است يا تراوش هاي ذهني يک انسان نابغه دو راه وجود دارد يک راه اين است که ببينيم آيا حضرت محمد(ص) پيامبر بوده يا يک انسان نابغه بوده است اگر اثبات شد که او نابغه نبوده و اصلاً درس نخوانده و بلکه پيامبر بوده است ،آن گاه اين مطلب به ضميمه يک مقدمه ديگر ،يعني لزوم عصمت پيامبران اثبات مي کند که قرآن همان طور که پيامبر ادعا نموده وحي الهي است و بلکه چينش الفاظ آن نيز از خداست وگرنه پيامبر سخنان ديگري نيز از خدا نقل مي کند که به آنها حديث قدسي گفته مي شود و هيچ گاه داراي چنين ترکيب بندي با عذوبتي نيستند.
راه دوّم مراجعه به مطالب خود قرآن است در قرآن آياتي وجود دارد که حقانيت آن را اثبات مي کند و ما به دو مورد از آنها اشاره مي کنيم.
آيات تحدّي
در قرآن چند بار مشرکين دعوت به مبارزه شده اند:
الف) و ان کنتم في ريب مما نزلنا علي عبدنا فأتوا بسورة من مثله و ادعوا شهداءکم من دون الله ان کنتم صادقين[7] اگر شما در حقانيت قرآن شک داريد همه کسانتان را جمع کنيد و فقط يک سوره مانند آن بياوريد. بعد مي فرمايد: «اگر اين کار را نمي کنيد براي اين است که نمي توانيد آن را انجام دهيد».[8]
ب) ام يقولون افتراه قل فأتوا بعشر سور مثله مفتريات وادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقين[9] آنها مي گويند اين قرآن افترا است بگو پس شما هم ده سوره مانند اينها[10] آنها هم افترا باشد بياوريد. و بعد در ادامه مي گويد: اگر اين دعوت را اجابت نکردند بدانيد که آنچه که نازل شده به علم خدا بوده و خدايي غير از او نيست».[11]
ج) ام يقولون تقوله بل لا يؤمنون، فليأتوا بحديث مثله ان کانوا صادقين[12]. يعني: آنها مي گويند پيامبر اين کلمات را به خدا بسته است بلکه ايمان نمي آورند پس اگر راست مي گويند حديثي مانند قرآن بياورند.
د) ام يقولون افتراه قل و فأتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقين[13] مضمون اين آيه هم دعوت به آوردن يک سوره مثل قرآن است.
هزار و چهار صد سال است که قرآن انسان ها را دعوت به مبارزه مي کند ولي تاکنون کسي نتوانسته است به اين دعوت پاسخ مثبت دهد لذا اگر اين کتاب ساخته فکر يک نابغه است اولاً چرا کسي توان پاسخ گويي به اين دعوت را در اين مدت طولاني نداشته است يا آن که نوابغ بسياري نيز در اين مدت ظهور کردند.
ثانياً کدام نابغه را مي توان يافت که چنين با صراحت و شهامت و اطمينان ادعا کند که کسي نمي تواند کلامي همانند کلام من بگويد.
2. آية ديگري که در قرآن وجود دارد و گواه حقانيت آن است آيه مبارکه افلا يتدبرون القرآن و لو کان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً کثيراً است مضمون اين آيه استدلالي است که بر حقانيت قرآن اقامه شده است بدين مضمون که اگر اين قرآن ساخته فکر يک انسان است و به خدا منسوب نمي باشد البتّه بايد موارد اختلاف و تناقض گويي بسياري در آن باشد زيرا يک انساني هر مقدار هم که نابغه باشد از تناقض گويي مبرا نيست بنابراين اگر قرآن ساخته ذهن يک انسان است پس بايد پر از اختلاف و تناقض باشد در حالي که در قرآن اختلاف و تناقض گويي وجود ندارد بنابراين معلوم مي شود که قرآن از ناحية خداست.
در خاتمه قضيّه اي را از ابوعلي سينا نابغه بزرگ اسلامي و يکي از شاگردانش نقل مي کنيم مي گويند در شبي زمستاني و برفي ابوعلي و يکي از شاگردانش در يک حجره بودند که شاگرد به استاد گفت تو چرا ادعاي پيامبري نمي کني؟! اگر ادعاي پيامبري کني مردم بسياري به تو ايمان مي آورند ابوعلي جواب شاگرد را نداد نزديک اذان صبح شاگرد را بيدار کرده و از او خواست تا بيرون رود و مقداري آب بياورد شاگرد سردي هوا را بهانه کرد و از رفتن امتناع کرد در همين حال صداي اذان از مأذنه بلند شد ابوعلي رو به شاگرد کرد و گفت صداي اذان را شنيدي من که استاد تو هستم و تو قدر مرا مي شناسي حرف مرا گوش نگرفته و سردي هوا را بهانه کردي در حالي اين مؤذن پيامبر خود را نديده ولي سرما او را از حضور در مأذنه باز نداشت.[14]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، سيدرضا پاکنژاد، ج11، ص4 تا 44. ناشر اسلاميه، 1350ش، تهران.
2ـ از همين نويسنده ج 4، ص 82 تا 100.
3ـ خدا و پيامبران، جعفر سبحاني، انتشارات توحيد، قم، 1359ش، ص 83 تا 107.
4ـ روان شناسي هنرمند، علي اظهري، ناشر مؤلف، تهران، 1374ش، ص61 تا 76، تعريف نبوغ.
5ـ نبوت، محسن قرائتي، ناشر جامعه مدرسين، 1360ش، ص91 تا 102.
6ـ نويد بامداد پيروزي، سيد مصطفي موسوي خرم آبادي، ناشر کتاب فروشي جعفري، 1347ش، ص48 تا 56.
پی نوشتها:
[1] . جعفر سبحاني، الالهيات، به قلم شيخ حسن محمد مكي، ناشر، مركز جهاني دراسات اسلامي، چاپ سوم، 1412ق، ج3، ص 131 الي 132.
[2] . همان، ص133.
[3] . همان، ص135.
[4] . همان، ص134 تا 135.
[5] . پاك نژاد، سيد رضا اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 11، ص 4، الي 44، انتشارات اسلاميه، 1350 شمسي.
[6] . همان، ج 4، ص 82.
[7] . بقره / 23.
[8] . بقره / 24.
[9] . هود / 13.
[10] . هود / 14.
[11] . طور / 33.
[12] . يونس / 38.
[13] . نساء / 82.
[14] . اين مطلب از بعضي اساتيد شنيده شده و مطلب معروفيست.
منبع: اندیشه قم
