پرسش :
اینکه گفته شده پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ جز حضرت فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ دختر ديگری داشتند که او را به يکي از سه خليفه صدر اسلام داده و بعد از مرگ آن دختر، دختر ديگري به او داده، و در حقش فرموده که اگر ده دختر هم داشتم به او مي دادم؛ صحیح است یا خیر؟
پاسخ :
در بسياري از متون تاريخي و روائي اهل سنت، مهم ترين افتخاري که براي عثمان بن عفان ذکر شده، دامادي او براي دو تن از دختران رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است (رقيه و ام کلثوم). به همين دليل هم لقب «ذوالنورين» به عثمان داده اند و نيز روايتي ضعيف، نقل مي کنند که نه اصلي دارد و نه اساسی، مبني بر اين که حضرت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پس از مرگ دو دخترش فرموده اند: اگر ده دختر هم مي داشتم آن را به عقد عثمان در مي آوردم.
از طرف ديگر برخي از محققين بر اين باورند که همسران عثمان هيچ کدام شان دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نبودند؛ بلکه ربيبه آن حضرت، و دختران خواهر حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ بوده اند و براي اين نظريه دلايلي ذکر کرده اند:
1. نبود رابطه صميمانه بين پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و دختران آن حضرت؛ غير از فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ، که با رجوع به سيرة پيامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ مي بينيم آن حضرت رابطه صميمانه اي با حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ داشتند و کتب روائي شيعه و سني مملو از رواياتي است که در اين زمينه وارد شده است.
تا جائي که حضرت رسول الله فاطمه را «ام ابيها» لقب دادند.[1] امّا هيچ روايتي، حتي يک روايت ضعيف نيز در کتاب شيعه و سني نقل نشده است که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حتي يکبار در خانه رقيه و ام کلثوم را زده باشد.
2. در قضيه مباهله، که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تمام بستگان درجه يک خود را انتخاب کرد، چرا ديگر دختران خود را نبرد و از بين «نساء» خود فقط حضرت فاطمه ـ سلام الله علیها ـ را انتخاب کرد؟
از سعد بن ابن وقاص نقل شده: وقتي که معاويه به وي گفت: چرا علي ـ عليه السلام ـ را سب و دشنام نمي دهي؟ گفت: من سه چيز (سه فضيلت) را از او در خاطر دارم که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ درباره وي فرموده است، لذا هرگز او را دشنام نخواهم داد. چنان چه يکي از آن سه در من بود از شتران سرخ موي براي من محبوب تر بود.
وقتي آيه فَمَنْ حَآجَّک فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءک مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَي الْکاذِبِينَ[2]. بگو بيائيد ما و شما بخوانيم فرزندان و زنان و نفوس خود را تا با هم مباهله کنيم نازل شد. پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ علي و فاطمه و حسن و حسين ـ عليه السلام ـ را فراخواند و فرمود خدايا اينان اهل من هستند.[3]
آيا «نساءنا» شامل ديگر دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نمي شد، يا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختر ديگري، غير از فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ نداشت؟
3. اگر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختر ديگري داشت، چرا هيچ کس از آنها خواستگاری نکرد در حالي که همه برای ازدواج با حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ و قرابت با رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ سر و دست مي شکستند و بارها به خواستگاري آن حضرت آمدند، ولي در هيچ جايي از تاريخ اسلام ثبت نشده است که در مدينه، احدي از مهاجرين و يا انصار به خواستگاري ديگر دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، یعنی ام کلثوم و رقيه رفته باشد.
آيا غير از اين است که پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ دختري غير از حضرت فاطمه ـ سلام الله علیها ـ نداشته است؟
4. از دلايلي که بی اعتبار بودن اين ادعا را ثابت مي کند، اختلافي است که خود اهل سنت درباره تاريخ تولد دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دارند. به گونه ای که عده اي تولد آنها را قبل از بعثت ذکر مي کنند و عده اي بعد از بعثت.
ابن عبدالبر، از زبير نقل مي کند: نخستين فرزند رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که به دنيا آمد قاسم بود و او از همه بزرگتر بود، پس از او زينب و پس از وي عبدالله که به وي طيب و يا طاهر نيز مي گفتند بعد از نبوت متولد شد، پس از آن ام کلثوم، سپس فاطمه و سپس از وي رقيه به دنيا آمدند.[4]
از طرف ديگر نوشته اند که رقيه، کوچکترين دختر رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و حتي از حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ نيز کوچکتر بوده است، چنان چه ابن کثير دمشقي مي نويسد: بزرگترين فرزند پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ قاسم و پس از آن زينب، عبدالله، ام کلثوم، فاطمه و پس از آن رقيه بوده است.[5]
با اين تفصيل، چگونه مي توان اين سخن اهل سنت را قبول کرد که رقيه با عثمان ازدواج کرده بعد با او به حبشه مهاجرت نموده و حتي در داخل کشتي فرزندي از او سقط شده است!!! در حالي که مي دانيم هجرت اول مسلمين به حبشه در سال پنجم بعثت بوده است. يعني رقيه با اين که کمتر از پنج سال داشته با عثمان ازدواج کرده و بچه اي را هم سقط کرده است!
5. دليل ديگري که بر رد ادعاي اهل سنت مي توان گفت اين است که، شخصي پيش عبدالله بن عمر آمد و نظر وي را درباره علي ـ عليه السلام ـ و عثمان جويا شد، وي گفت امّا عثمان، خداوند از گناه او (فرار عثمان در جنگ احد) در گذشت؛ ولي شما دوست نداريد که او را ببخشيد، امّا علي ـ عليه السلام ـ ، پس او پسر عموي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و داماد اوست.[6]
ملاحظه مي شود که عبدالله بن عمر در حد اين که خداوند از عثمان گذشته؛ از وي دفاع مي کند و اشاره اي به داماد پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ بودن او، نمي کند، که اگر بود حتما اشاره مي کرد امّا نسبت به حضرت علي ـ عليه السلام ـ استدلال مي کند که او پسر عمو و داماد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است.
6. حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ بعد از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جريان غصب فدک خطبه اي غرّا ايراد نمودند که در بخشي از آن فرمودند: اي مردم آگاه باشيد که من فاطمه و پدرم محمّد است، گفتارم تماما يک نواخت از سر صدق بوده و از غلط و نادرستي به دور است اگر تحقيق کنيد پيامبر اسلام پدر من بود نه پدر زنان شما و در عقد اخوت پسر عموي من بود نه شما.[7]
اگر زنان عثمان دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بودند، نبايد فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ که سرور زنان بهشت است چنين سخني بگويد، و از طرف ديگر عثمان نيز مي توانست به اين سخن حضرت اعتراض کند که زنان من نيز (دختران) پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ بودند.
7. از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است که فرمودند: يا علي خداي تعالي سه خصلت به تو عنايت فرموده است که به من و هيچ يک از مردم نداده است.
1. پدر زني مانند من به تو ارزاني داشته است.
2. همسر پاکيزه اي و راستگوئي به تو عنايت نموده است.
3. حسن و حسيني از صلب تو به وجود آورده است که چنان فرزندي به من نداده است.[8]
در اين روايت هم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پدر زني خويش را منحصر در علي ـ عليه السلام ـ مي داند نه کس ديگري.
بنابراين با توجه به مطالبي که گفته شد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختراني غير از حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ نداشته است، و لذا اين که يکي از خلفا داماد آن حضرت بوده و دو تن از دختران ايشان را تزويج نموده ثابت نمي باشد. نهايت چيزي که مي توان پذيرفت این است که رقيه و ام کلثوم که اهل سنت ازدواج عثمان با آنها را فضيلتي براي او ذکر مي کنند، ربيبه هاي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده اند؛ يعني يا دختران ( هاله ) خواهر حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ ، و يا دختران حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ از شوهران قبلي او بودند، چنان که ابن جوزي هم به اين مطلب اشاره دارد.[9]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ ترجمه الصحيح من سيرة النبي، محمد سپهري.
2ـ ازواج النبي و بناته، نجاح الطائي.
پی نوشتها:
[1]. ابن اثير جزري، عز الدين، اسعد الغابة، بيروت، دارالفکر، 1409ق، ج6،ص 220.
[2]. آل عمران/61.
[3]. ذهبي، شمس الدين، تاريخ الاسلام، بيروت، دارالکتاب العربي، 1413ق، ج3، ص627.
[4]. ابن عبدالبر، الاستيعاب، بيروت، دارالجيل، 1412ق، ج4، ص1818.
[5]. ابن کثير دمشقي، ابوالفداء، البداية و النهاية، بيروت، دارالفکر، 1407ق، ج2، ص294.
[6]. بخاري، محمد بن مسلم، صحيح بخاري، بيروت، دارالفکر، 1401ق، ج5، ص157.
[7]. جوهري، احمد بن عبدالعزيز، السقيفه و فدک، بيروت، شرکة الثقافة الاسلاميه، 1415ق، ج1، ص209.
[8]. دمشقي با عوني، محمد بن احمد، جواهر المطالب، قم، مجمع احياء الثقافه الاسلاميه، 1415ق، ج1، ص209.
[9]. ر.ک: ابن جوزي، عبدالرحمن، المنتظم، بيروت، دارالکتب العلميه، 1412ق، ج15، ص298.
منبع: اندیشه قم
در بسياري از متون تاريخي و روائي اهل سنت، مهم ترين افتخاري که براي عثمان بن عفان ذکر شده، دامادي او براي دو تن از دختران رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است (رقيه و ام کلثوم). به همين دليل هم لقب «ذوالنورين» به عثمان داده اند و نيز روايتي ضعيف، نقل مي کنند که نه اصلي دارد و نه اساسی، مبني بر اين که حضرت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پس از مرگ دو دخترش فرموده اند: اگر ده دختر هم مي داشتم آن را به عقد عثمان در مي آوردم.
از طرف ديگر برخي از محققين بر اين باورند که همسران عثمان هيچ کدام شان دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نبودند؛ بلکه ربيبه آن حضرت، و دختران خواهر حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ بوده اند و براي اين نظريه دلايلي ذکر کرده اند:
1. نبود رابطه صميمانه بين پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و دختران آن حضرت؛ غير از فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ، که با رجوع به سيرة پيامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ مي بينيم آن حضرت رابطه صميمانه اي با حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ داشتند و کتب روائي شيعه و سني مملو از رواياتي است که در اين زمينه وارد شده است.
تا جائي که حضرت رسول الله فاطمه را «ام ابيها» لقب دادند.[1] امّا هيچ روايتي، حتي يک روايت ضعيف نيز در کتاب شيعه و سني نقل نشده است که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حتي يکبار در خانه رقيه و ام کلثوم را زده باشد.
2. در قضيه مباهله، که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تمام بستگان درجه يک خود را انتخاب کرد، چرا ديگر دختران خود را نبرد و از بين «نساء» خود فقط حضرت فاطمه ـ سلام الله علیها ـ را انتخاب کرد؟
از سعد بن ابن وقاص نقل شده: وقتي که معاويه به وي گفت: چرا علي ـ عليه السلام ـ را سب و دشنام نمي دهي؟ گفت: من سه چيز (سه فضيلت) را از او در خاطر دارم که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ درباره وي فرموده است، لذا هرگز او را دشنام نخواهم داد. چنان چه يکي از آن سه در من بود از شتران سرخ موي براي من محبوب تر بود.
وقتي آيه فَمَنْ حَآجَّک فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءک مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَي الْکاذِبِينَ[2]. بگو بيائيد ما و شما بخوانيم فرزندان و زنان و نفوس خود را تا با هم مباهله کنيم نازل شد. پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ علي و فاطمه و حسن و حسين ـ عليه السلام ـ را فراخواند و فرمود خدايا اينان اهل من هستند.[3]
آيا «نساءنا» شامل ديگر دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نمي شد، يا پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختر ديگري، غير از فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ نداشت؟
3. اگر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختر ديگري داشت، چرا هيچ کس از آنها خواستگاری نکرد در حالي که همه برای ازدواج با حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ و قرابت با رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ سر و دست مي شکستند و بارها به خواستگاري آن حضرت آمدند، ولي در هيچ جايي از تاريخ اسلام ثبت نشده است که در مدينه، احدي از مهاجرين و يا انصار به خواستگاري ديگر دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ، یعنی ام کلثوم و رقيه رفته باشد.
آيا غير از اين است که پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ دختري غير از حضرت فاطمه ـ سلام الله علیها ـ نداشته است؟
4. از دلايلي که بی اعتبار بودن اين ادعا را ثابت مي کند، اختلافي است که خود اهل سنت درباره تاريخ تولد دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دارند. به گونه ای که عده اي تولد آنها را قبل از بعثت ذکر مي کنند و عده اي بعد از بعثت.
ابن عبدالبر، از زبير نقل مي کند: نخستين فرزند رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ که به دنيا آمد قاسم بود و او از همه بزرگتر بود، پس از او زينب و پس از وي عبدالله که به وي طيب و يا طاهر نيز مي گفتند بعد از نبوت متولد شد، پس از آن ام کلثوم، سپس فاطمه و سپس از وي رقيه به دنيا آمدند.[4]
از طرف ديگر نوشته اند که رقيه، کوچکترين دختر رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و حتي از حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ نيز کوچکتر بوده است، چنان چه ابن کثير دمشقي مي نويسد: بزرگترين فرزند پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ قاسم و پس از آن زينب، عبدالله، ام کلثوم، فاطمه و پس از آن رقيه بوده است.[5]
با اين تفصيل، چگونه مي توان اين سخن اهل سنت را قبول کرد که رقيه با عثمان ازدواج کرده بعد با او به حبشه مهاجرت نموده و حتي در داخل کشتي فرزندي از او سقط شده است!!! در حالي که مي دانيم هجرت اول مسلمين به حبشه در سال پنجم بعثت بوده است. يعني رقيه با اين که کمتر از پنج سال داشته با عثمان ازدواج کرده و بچه اي را هم سقط کرده است!
5. دليل ديگري که بر رد ادعاي اهل سنت مي توان گفت اين است که، شخصي پيش عبدالله بن عمر آمد و نظر وي را درباره علي ـ عليه السلام ـ و عثمان جويا شد، وي گفت امّا عثمان، خداوند از گناه او (فرار عثمان در جنگ احد) در گذشت؛ ولي شما دوست نداريد که او را ببخشيد، امّا علي ـ عليه السلام ـ ، پس او پسر عموي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و داماد اوست.[6]
ملاحظه مي شود که عبدالله بن عمر در حد اين که خداوند از عثمان گذشته؛ از وي دفاع مي کند و اشاره اي به داماد پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ بودن او، نمي کند، که اگر بود حتما اشاره مي کرد امّا نسبت به حضرت علي ـ عليه السلام ـ استدلال مي کند که او پسر عمو و داماد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است.
6. حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ بعد از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جريان غصب فدک خطبه اي غرّا ايراد نمودند که در بخشي از آن فرمودند: اي مردم آگاه باشيد که من فاطمه و پدرم محمّد است، گفتارم تماما يک نواخت از سر صدق بوده و از غلط و نادرستي به دور است اگر تحقيق کنيد پيامبر اسلام پدر من بود نه پدر زنان شما و در عقد اخوت پسر عموي من بود نه شما.[7]
اگر زنان عثمان دختران پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بودند، نبايد فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ که سرور زنان بهشت است چنين سخني بگويد، و از طرف ديگر عثمان نيز مي توانست به اين سخن حضرت اعتراض کند که زنان من نيز (دختران) پيامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ بودند.
7. از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است که فرمودند: يا علي خداي تعالي سه خصلت به تو عنايت فرموده است که به من و هيچ يک از مردم نداده است.
1. پدر زني مانند من به تو ارزاني داشته است.
2. همسر پاکيزه اي و راستگوئي به تو عنايت نموده است.
3. حسن و حسيني از صلب تو به وجود آورده است که چنان فرزندي به من نداده است.[8]
در اين روايت هم پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پدر زني خويش را منحصر در علي ـ عليه السلام ـ مي داند نه کس ديگري.
بنابراين با توجه به مطالبي که گفته شد پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دختراني غير از حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ نداشته است، و لذا اين که يکي از خلفا داماد آن حضرت بوده و دو تن از دختران ايشان را تزويج نموده ثابت نمي باشد. نهايت چيزي که مي توان پذيرفت این است که رقيه و ام کلثوم که اهل سنت ازدواج عثمان با آنها را فضيلتي براي او ذکر مي کنند، ربيبه هاي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوده اند؛ يعني يا دختران ( هاله ) خواهر حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ ، و يا دختران حضرت خديجه ـ سلام الله علیها ـ از شوهران قبلي او بودند، چنان که ابن جوزي هم به اين مطلب اشاره دارد.[9]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ ترجمه الصحيح من سيرة النبي، محمد سپهري.
2ـ ازواج النبي و بناته، نجاح الطائي.
پی نوشتها:
[1]. ابن اثير جزري، عز الدين، اسعد الغابة، بيروت، دارالفکر، 1409ق، ج6،ص 220.
[2]. آل عمران/61.
[3]. ذهبي، شمس الدين، تاريخ الاسلام، بيروت، دارالکتاب العربي، 1413ق، ج3، ص627.
[4]. ابن عبدالبر، الاستيعاب، بيروت، دارالجيل، 1412ق، ج4، ص1818.
[5]. ابن کثير دمشقي، ابوالفداء، البداية و النهاية، بيروت، دارالفکر، 1407ق، ج2، ص294.
[6]. بخاري، محمد بن مسلم، صحيح بخاري، بيروت، دارالفکر، 1401ق، ج5، ص157.
[7]. جوهري، احمد بن عبدالعزيز، السقيفه و فدک، بيروت، شرکة الثقافة الاسلاميه، 1415ق، ج1، ص209.
[8]. دمشقي با عوني، محمد بن احمد، جواهر المطالب، قم، مجمع احياء الثقافه الاسلاميه، 1415ق، ج1، ص209.
[9]. ر.ک: ابن جوزي، عبدالرحمن، المنتظم، بيروت، دارالکتب العلميه، 1412ق، ج15، ص298.
منبع: اندیشه قم
