پرسش :
عده اي شبهه مي کنند و مي گويند که اسلام دين خشونت است چون در قرآن آمده است کتب عليکم القتال و وقاتلوهم حتي لا تکون فتنه و مخالفان دين را به عذابي درد ناک وعده داده جواب چيست ؟ لطفاً مستدل و منطقي جواب دهيد
پاسخ :
خشونت از ماده "خشن" به معناي تندي در برابر نرمي و نيز به معناي زبري در برابر صافي و همواري است.
صفت خشن گاهي براي توصيف اشخاصي استفاده مي شود و در اين صورت به معناي شديد و نيرومند است.
افزون بر معناي لغوي، روان شناسان اجتماعي، و پژوهشگران سياسي، تعاريف ديگري از واژه خشونت دارند مانند: پرخاشگري، تحميل ارادة خود بر ديگران، خلاف نرم و طبع، پيشبرد هدف و قصد با توسل به زور، گفتار و رفتار آزار دهنده، حرکت قهر آميز ناشي از اراده خاص (خارج از محدوده قواعد و قوانين) و نيز اعمال نيروي جسماني يا بدني براي اين که به شخص ديگري آزار و آسيب برسانيم يا مجروحش کنيم يا او را بکشيم يا در جهت هدفي که مي خواهيم به کار گيريم تحليل رابطه دين و خشونت، پيوند عميقي با تعريف پذيرفته شده از خشونت دارد خشونت اقسام گوناگوني دارد و بر هر قسم نيز برخي از تعاريف سازگار مي افتد، يکي از تقسيمات رايج آن عبارت است از: 1ـ خشونت فردي 2ـ خشونت سياسي.
خشونت فردي را نيز به سه بخش تقسيم کرده اند: 1ـ خشونت پنداري 2ـ خشونت گفتاري 3ـ خشونت کرداري
دو قسمت نخست (پنداري و گفتاري) بر اساس برخي تعاريف از دايرة خشونت خارج است. خشونت سياسي به سه دسته تقسيم مي شود. 1. خشونت دولتي 2. خشونت مدني 3. خشونت ساختاري
حال براي فهم رابطه ميان اسلام يا دين با خشونت بايد ديد آيا خشونت به خودي خود ارزش است يا ضد ارزش است رواست يا نارواست؟ خوب است يا بد؟ در پاسخ به اين سؤال سه احتمال قابل بررسي است.
1ـ اين که خشونت داراي ارزش مطلق و ذاتي باشد که اين با عقل سليم و فطرت آدمي است و انسان خشونت را ارزش نمي داند چه اين که انسان در ذات و روح خود نه تنها تمايلي به آن ندارد بلکه به شدت شيفته محبت و عشق است.
2ـ اين که خشونت ذاتاً و مطلقاً ضد ارزش است، چنين ديدگاهي هر چند در آغاز دلپذير و مطبوع مي نمايد. امّا با اندک تأملي اشکالات آن آشکار مي گردد. يکي از ايرادات وارد بر آن عبارت است از اينکه حيات اجتماعي بشر درگرو برقراري نظم و انضباط اجتماعي و امنيت است. به اين معني که اگر قرار باشد خشونت به کلي در جامعه نفي شود. ديگر جانيان و مجرمان در امنيت کامل بوده و هر کاري که بخواهند خواهند کرد و نفي خشونت در جامعه عملاً به رشد خشونت و ترور خواهد انجاميد.
3ـ ديدگاه سوم اين است که خشونت ذاتاً نه ارزش است و نه ضد ارزش. بلکه خشونت همانند ابزار است که خوبي يا بدي آن بسته به هدفي است که براي آن به کار گرفته مي شود بنابر اين ارزش آن نسبي بوده و تابع شرايط مي باشد.
در نگرش اسلامي، جهان را آفريدگاري حکيم و داناست که جامع تمام صفات کماليه است و از هر نقص و کاستي پيراسته مي باشد. او ودود، غفور، رحمان، رحيم، کريم، حليم، شکور، شاکر و تواب است و در عين حال متکبر، مقتدر و انتقام گيرنده و شديد العقاب است.
به گاه رحمت، "ارحم الراحمين" است و در عرصه قهر و انتقام "اشد المعاقبين" اما در عين حال رحمت او بر غضبش پيشي دارد. همه موجودات در اين عالم به سمت کمال در حرکتند و انسان در ميان موجودات ديگر، اشرف مخلوقات است و رسالت خاصي بر عهده دارد. انسان با داشتن قوه اختيار مي تواند صراط مستقيم را گزينش کند که در اين صورت شايسته لطف و عنايت الهي مي شود و پشت پا زدن به آن او را از عنايت و رحمت الهي دور مي گرداند.
در جهان بيني الهي، رابطه ضلالت با شقاوت، رابطه ي حقيقي است از اين رو برنامه ها و قوانيني که از جانب خداي باري تعالي بواسطة تشريع به انسان رسيده است از روي حکمت و رحمت است و رابطه مستقيمي با خوشبختي حقيقي يا بد فرجامي دارد.
با اين بيان روشن مي شود قوانين اسلامي همگي داراي حکمت و مصلحت هستند. بنابر اين اسلام، نه آن سان که برخي مستشرقان ادعا کرده اند، خشونت گراست و نه هم چون ليبرال ها، مسامحه گر است به طور خلاصه مي توان گفت:
1. در اسلام اصل، غلبة رحمت است، اين اصل هم در نظام تکوين مشاهده مي شود و هم در نظام تشريع.
2. در مواردي که شيوه هاي مسالمت آميز فردي يا اجتماعي ناکارا يا ناکافي باشد. شارع مقدس، اعمال خشونت قانونمند را با ضوابط ويژه اي مجاز دانسته است.
3. خشونت مجاز در اسلام در واقع تجلي قهرنماي رحمت عام الهي است. استاد شهيد مطهري رحمت را اصل ساعد بر نظام تکوين و تشريع دانسته و اعمال خشونت و مجازات را امري ثانوي و در جاي خود ضروري معرفي مي کند:
به هر حال اين واقعيتي است که در نظام هستي اصالت از آن رحمت و سعادت و رستگاري است...1
در جاي ديگر مي گويد:
قوانين جزائي براي تربيت مجرمين و براي برقراري نظم در جامعه ها ضروري و لازم است، هيچ چيز ديگري نمي تواند جانشين آن گردد.2
چون هر اندازه، تربيت، درست و نظام اجتماعي، عادلانه و سالم باشد باز افرادي طاغي و سرکش پيدا مي شوند که تنها راه جلوگيري از آنها مجازات و کيفرهاست که احياناً سخت و شديد باشد.3
برخي از مستشرقان غربي همواره کوشيده اند که اسلام را آيين شمشير و خشونت معرفي کنند و رشد چشم گير آن را نوعي کشورگشايي تجاوزکارانه قلمداد نمايند، در حالي که واقعيت هاي تاريخي بر خلاف اين ادعا را گزارش مي دهند. بي شک اسلام بدون مجاهدت رادمردان صف شکن، به سادگي نمي توانست جايگاه خود را باز يابد، امّا بايد توجه داشت که:
اولاً: نبردهاي زمان پيامبر عموماً جنبه دفاعي داشته و براي رفع و دفع تجاوز دشمن يا خنثي سازي و جلوگيري از توطئه هاي آنان بوده است. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به ويژه با اهل کتاب، روش مدارا و حمايت را در پيش گرفته بود و تا زماني که از آنها خيانت و تعرضي نسبت به مسلمين مشاهده نمي نمود ايشان را حمايت مي کرد. يکي از مواد پيمان آن حضرت با يهوديان مدينه اين بود که: مسلمانان در صورت لزوم از يهود حمايت خواهند کرد.4
هم چنين پيامبر با مسيحيان عربستان پيمان بست و تعهد نمود که از ايشان حمايت کند و آنان را در انجام مراسم ديني خود آزاد گذارد.5
ثانياً: فتوحات زمان خلفاي راشدين نيز بيش از آن که کشور گشايي محسوب شود، رهايي بخش بوده و با خواست و همکاري مردم سرزمين هاي فتح شده انجام شده است.6
ادوارد براون مي نويسد:
رفتار ستمگرانة موبدان نسبت به پيروان ساير مذاهب و اديان سبب شد که دربارة آيين زرتشت، و پادشاهاني که از مظالم موبدان حمايت مي کردند حس بغض و کينه در دل بسياري از اتباع ايران بر انگيخته شود و استيلاي عرب به منزله نجات و رهايي ايران از چنگال ظلم تلقي گردد.7
دکتر صاحب الزماني مي نويسد:
توده هاي مردم نه تنها در خود در برابر جهان بيني و ايدئولوژي ضد تبعيض طبقاتي اسلام مقاومتي احساس نمي کردند، بلکه درست در آرمان آن همان چيزي مي يافتند که قرن ها به بهاي آه و اشک و خون خريدار و جان نثار و مشتاق آن بودند و عطش آن را قرن ها در خود احساس مي کردند...8
ثالثاً: مسلمانان هيچ گاه مردم را با زور به اسلام دعوت نکردند و همواره با صاحبان اديان الهي بر اساس اصل همزيستي مسالمت آميز و همواره با آزادي هاي مذهبي برخورد کرده اند. سماجت و بردباري مسلمانان چنان بوده است که برخي از فرقه هاي مسيحي ترجيح دادند تحت حاکميت اسلام باشند تا زير پرچم ديگر فرقه هاي مسيحي.9
در قرآن مجيد آياتي چند پيرامون نبرد و کارزار با کافران، مشرکان و منافقان نازل شده است. اين آيات به دو دسته تقسيم مي شوند:
الف: آيات مطلق؛ مانند: "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ"10
اي پيامبر! با کافران و منافقان پيکار کن و بر آنان سخت بگير.
ب: آيات مقيد: مانند: "وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ"11
بجنگيد و در راه خدا با آنان که با شما مي ستيزند و تجاوز پيشه مسازيد، همانا خداوند تجاوز پيشه گان را دوست ندارد.
اصوليان معتقدند اگر در احکام شريعت ادله مطلق و مقيدي وجود داشته باشد، يعني برخي از نصوص، حکمي بدون ذکر قيد خاصي آورده باشند. مانند آيه ياد شده در بند "الف" که از جهاد با کفار و منافقين بدون ذکر قيد خاصي سخن مي گويد. و سپس در ادّله ديگري همان حکم با ذکر پاره اي از قيود آمده باشد مانند آيه بند "ب" که حکم جهاد را در شرايط معين و ويژه اي مانند صف آرايي کفار در برابر مسلمين اعلام مي دارد. در اين صورت حمل مطلق بر مقيد مي شود. يعني در مورد ياد شده ادلّه اي که مشتمل بر قيدي باشند، قرينه آن خواهد بود که مقصود جدي شارع از جهاد با کفار در صورتي است که ابتدا آنان جنگ را آغاز کنند، از اين رو در هر شرايطي نمي توان با آنان جنگيد. بنابر اين قرآن مجيد جنگ را در هر شرايطي و به هر دليلي بر نمي تابد.
پاره اي از قيود و ضوابط مربوط به جنگ عبارت است از:
1. قيد موضوع: در برخي از آيات نبرد با هر فرد کافري مشروع نيست، بلکه نبرد با کافران حربي و ستمگران رواست. چنان که در آية 190 سوره بقره "فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ" قيد موضوع مي باشد.
2. قيد حکم: در پاره اي از آيات هنجارها و ضوابط ويژه اي در مورد کارزار با دشمنان مطرح مي شود. از جملة اين قيود در عدم تعدي و تجاوز است قرآن مجيد در اين باره مي فرمايد... "وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ"12 بنابر اين هر گونه تعدي و تجاوز در اسلام ممنوع مي باشد.
در آيه ديگري نيز آمده است: "لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛13 خدا شما را از کساني که در کار دين با شما نجنگد و شما را از ديارتان بيرون نکرده اند، باز نمي دارد که با آنان نيکي کنيد و با ايشان عدالت ورزيد، زيرا خدا دادگران را دوست دارد".
قيد مهم ديگري که قرآن بر آن تأکيد نموده، روي آوردن به جنگ در صورت عدم امکان همزيستي مسالمت آميز است. به عبارت ديگر در اسلام اصل بر همزيستي مسالمت آميز است. بنابر اين هرگاه کافران و غير مسلمانان از در صلح و دوستي مسالمت آميز در آيند و در صدد فريب و زبون ساختن مسلمانان نباشد، جنگ با آنان روا نيست.
قرآن در اين باره مي فرمايد: "وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛14 و اگر به صلح گراييدند، تو نيز آنرا پذيرا باش، و بر خدا توکل نما، همانا او شنواي داناست".
بنابر اين در اسلام دو اصل مهم و اساسي وجود دارد:
1. اصل عدم تجاوز : اين اصل در هيچ شرايطي تخلف پذير نيست.
2. اصل همزيستي مسالمت آميز: البته اين همزيستي بايد شرافتمندانه باشد و قيود ديگري نيز دارد که توضيح آن مجال ديگري مي طلبد.
پی نوشتها:
1 . مرتضي مطهري، عدل الهي، ص 231.
2 . همان، ص 202.
3 . همان.
4 . براي آگاهي بيشتر، ر.ک: حسين عبادزاده، زندگاني محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پيشواي اسلام، ص 247ـ 246، و ويل دورانت تاريخ تمدن، ج4، ص 214.
5 . همان.
6 . براي آگاهي بيشتر ر.ک: شهيد مطهري، خدمات متقابل اسلام و ايران، ج1، ص 77ـ 107.
7 . ادوارد براون، تاريخ ادبيات ايران، ج1، ص 299.
8 . ناصر الدين صاحب الزماني، ديباچه اي بر رهبري، ص 255.
9 . ر.ک: عبدالحسين زرين کوب، کارنامه اسلام.
10 . توبه، 73 و تحريم،9.
11 . بقره190
12 . بقره،190
13 . ممتحنه، 8.
14 . انفال، 61.
منبع: اندیشه قم
خشونت از ماده "خشن" به معناي تندي در برابر نرمي و نيز به معناي زبري در برابر صافي و همواري است.
صفت خشن گاهي براي توصيف اشخاصي استفاده مي شود و در اين صورت به معناي شديد و نيرومند است.
افزون بر معناي لغوي، روان شناسان اجتماعي، و پژوهشگران سياسي، تعاريف ديگري از واژه خشونت دارند مانند: پرخاشگري، تحميل ارادة خود بر ديگران، خلاف نرم و طبع، پيشبرد هدف و قصد با توسل به زور، گفتار و رفتار آزار دهنده، حرکت قهر آميز ناشي از اراده خاص (خارج از محدوده قواعد و قوانين) و نيز اعمال نيروي جسماني يا بدني براي اين که به شخص ديگري آزار و آسيب برسانيم يا مجروحش کنيم يا او را بکشيم يا در جهت هدفي که مي خواهيم به کار گيريم تحليل رابطه دين و خشونت، پيوند عميقي با تعريف پذيرفته شده از خشونت دارد خشونت اقسام گوناگوني دارد و بر هر قسم نيز برخي از تعاريف سازگار مي افتد، يکي از تقسيمات رايج آن عبارت است از: 1ـ خشونت فردي 2ـ خشونت سياسي.
خشونت فردي را نيز به سه بخش تقسيم کرده اند: 1ـ خشونت پنداري 2ـ خشونت گفتاري 3ـ خشونت کرداري
دو قسمت نخست (پنداري و گفتاري) بر اساس برخي تعاريف از دايرة خشونت خارج است. خشونت سياسي به سه دسته تقسيم مي شود. 1. خشونت دولتي 2. خشونت مدني 3. خشونت ساختاري
حال براي فهم رابطه ميان اسلام يا دين با خشونت بايد ديد آيا خشونت به خودي خود ارزش است يا ضد ارزش است رواست يا نارواست؟ خوب است يا بد؟ در پاسخ به اين سؤال سه احتمال قابل بررسي است.
1ـ اين که خشونت داراي ارزش مطلق و ذاتي باشد که اين با عقل سليم و فطرت آدمي است و انسان خشونت را ارزش نمي داند چه اين که انسان در ذات و روح خود نه تنها تمايلي به آن ندارد بلکه به شدت شيفته محبت و عشق است.
2ـ اين که خشونت ذاتاً و مطلقاً ضد ارزش است، چنين ديدگاهي هر چند در آغاز دلپذير و مطبوع مي نمايد. امّا با اندک تأملي اشکالات آن آشکار مي گردد. يکي از ايرادات وارد بر آن عبارت است از اينکه حيات اجتماعي بشر درگرو برقراري نظم و انضباط اجتماعي و امنيت است. به اين معني که اگر قرار باشد خشونت به کلي در جامعه نفي شود. ديگر جانيان و مجرمان در امنيت کامل بوده و هر کاري که بخواهند خواهند کرد و نفي خشونت در جامعه عملاً به رشد خشونت و ترور خواهد انجاميد.
3ـ ديدگاه سوم اين است که خشونت ذاتاً نه ارزش است و نه ضد ارزش. بلکه خشونت همانند ابزار است که خوبي يا بدي آن بسته به هدفي است که براي آن به کار گرفته مي شود بنابر اين ارزش آن نسبي بوده و تابع شرايط مي باشد.
در نگرش اسلامي، جهان را آفريدگاري حکيم و داناست که جامع تمام صفات کماليه است و از هر نقص و کاستي پيراسته مي باشد. او ودود، غفور، رحمان، رحيم، کريم، حليم، شکور، شاکر و تواب است و در عين حال متکبر، مقتدر و انتقام گيرنده و شديد العقاب است.
به گاه رحمت، "ارحم الراحمين" است و در عرصه قهر و انتقام "اشد المعاقبين" اما در عين حال رحمت او بر غضبش پيشي دارد. همه موجودات در اين عالم به سمت کمال در حرکتند و انسان در ميان موجودات ديگر، اشرف مخلوقات است و رسالت خاصي بر عهده دارد. انسان با داشتن قوه اختيار مي تواند صراط مستقيم را گزينش کند که در اين صورت شايسته لطف و عنايت الهي مي شود و پشت پا زدن به آن او را از عنايت و رحمت الهي دور مي گرداند.
در جهان بيني الهي، رابطه ضلالت با شقاوت، رابطه ي حقيقي است از اين رو برنامه ها و قوانيني که از جانب خداي باري تعالي بواسطة تشريع به انسان رسيده است از روي حکمت و رحمت است و رابطه مستقيمي با خوشبختي حقيقي يا بد فرجامي دارد.
با اين بيان روشن مي شود قوانين اسلامي همگي داراي حکمت و مصلحت هستند. بنابر اين اسلام، نه آن سان که برخي مستشرقان ادعا کرده اند، خشونت گراست و نه هم چون ليبرال ها، مسامحه گر است به طور خلاصه مي توان گفت:
1. در اسلام اصل، غلبة رحمت است، اين اصل هم در نظام تکوين مشاهده مي شود و هم در نظام تشريع.
2. در مواردي که شيوه هاي مسالمت آميز فردي يا اجتماعي ناکارا يا ناکافي باشد. شارع مقدس، اعمال خشونت قانونمند را با ضوابط ويژه اي مجاز دانسته است.
3. خشونت مجاز در اسلام در واقع تجلي قهرنماي رحمت عام الهي است. استاد شهيد مطهري رحمت را اصل ساعد بر نظام تکوين و تشريع دانسته و اعمال خشونت و مجازات را امري ثانوي و در جاي خود ضروري معرفي مي کند:
به هر حال اين واقعيتي است که در نظام هستي اصالت از آن رحمت و سعادت و رستگاري است...1
در جاي ديگر مي گويد:
قوانين جزائي براي تربيت مجرمين و براي برقراري نظم در جامعه ها ضروري و لازم است، هيچ چيز ديگري نمي تواند جانشين آن گردد.2
چون هر اندازه، تربيت، درست و نظام اجتماعي، عادلانه و سالم باشد باز افرادي طاغي و سرکش پيدا مي شوند که تنها راه جلوگيري از آنها مجازات و کيفرهاست که احياناً سخت و شديد باشد.3
برخي از مستشرقان غربي همواره کوشيده اند که اسلام را آيين شمشير و خشونت معرفي کنند و رشد چشم گير آن را نوعي کشورگشايي تجاوزکارانه قلمداد نمايند، در حالي که واقعيت هاي تاريخي بر خلاف اين ادعا را گزارش مي دهند. بي شک اسلام بدون مجاهدت رادمردان صف شکن، به سادگي نمي توانست جايگاه خود را باز يابد، امّا بايد توجه داشت که:
اولاً: نبردهاي زمان پيامبر عموماً جنبه دفاعي داشته و براي رفع و دفع تجاوز دشمن يا خنثي سازي و جلوگيري از توطئه هاي آنان بوده است. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به ويژه با اهل کتاب، روش مدارا و حمايت را در پيش گرفته بود و تا زماني که از آنها خيانت و تعرضي نسبت به مسلمين مشاهده نمي نمود ايشان را حمايت مي کرد. يکي از مواد پيمان آن حضرت با يهوديان مدينه اين بود که: مسلمانان در صورت لزوم از يهود حمايت خواهند کرد.4
هم چنين پيامبر با مسيحيان عربستان پيمان بست و تعهد نمود که از ايشان حمايت کند و آنان را در انجام مراسم ديني خود آزاد گذارد.5
ثانياً: فتوحات زمان خلفاي راشدين نيز بيش از آن که کشور گشايي محسوب شود، رهايي بخش بوده و با خواست و همکاري مردم سرزمين هاي فتح شده انجام شده است.6
ادوارد براون مي نويسد:
رفتار ستمگرانة موبدان نسبت به پيروان ساير مذاهب و اديان سبب شد که دربارة آيين زرتشت، و پادشاهاني که از مظالم موبدان حمايت مي کردند حس بغض و کينه در دل بسياري از اتباع ايران بر انگيخته شود و استيلاي عرب به منزله نجات و رهايي ايران از چنگال ظلم تلقي گردد.7
دکتر صاحب الزماني مي نويسد:
توده هاي مردم نه تنها در خود در برابر جهان بيني و ايدئولوژي ضد تبعيض طبقاتي اسلام مقاومتي احساس نمي کردند، بلکه درست در آرمان آن همان چيزي مي يافتند که قرن ها به بهاي آه و اشک و خون خريدار و جان نثار و مشتاق آن بودند و عطش آن را قرن ها در خود احساس مي کردند...8
ثالثاً: مسلمانان هيچ گاه مردم را با زور به اسلام دعوت نکردند و همواره با صاحبان اديان الهي بر اساس اصل همزيستي مسالمت آميز و همواره با آزادي هاي مذهبي برخورد کرده اند. سماجت و بردباري مسلمانان چنان بوده است که برخي از فرقه هاي مسيحي ترجيح دادند تحت حاکميت اسلام باشند تا زير پرچم ديگر فرقه هاي مسيحي.9
در قرآن مجيد آياتي چند پيرامون نبرد و کارزار با کافران، مشرکان و منافقان نازل شده است. اين آيات به دو دسته تقسيم مي شوند:
الف: آيات مطلق؛ مانند: "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ"10
اي پيامبر! با کافران و منافقان پيکار کن و بر آنان سخت بگير.
ب: آيات مقيد: مانند: "وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ"11
بجنگيد و در راه خدا با آنان که با شما مي ستيزند و تجاوز پيشه مسازيد، همانا خداوند تجاوز پيشه گان را دوست ندارد.
اصوليان معتقدند اگر در احکام شريعت ادله مطلق و مقيدي وجود داشته باشد، يعني برخي از نصوص، حکمي بدون ذکر قيد خاصي آورده باشند. مانند آيه ياد شده در بند "الف" که از جهاد با کفار و منافقين بدون ذکر قيد خاصي سخن مي گويد. و سپس در ادّله ديگري همان حکم با ذکر پاره اي از قيود آمده باشد مانند آيه بند "ب" که حکم جهاد را در شرايط معين و ويژه اي مانند صف آرايي کفار در برابر مسلمين اعلام مي دارد. در اين صورت حمل مطلق بر مقيد مي شود. يعني در مورد ياد شده ادلّه اي که مشتمل بر قيدي باشند، قرينه آن خواهد بود که مقصود جدي شارع از جهاد با کفار در صورتي است که ابتدا آنان جنگ را آغاز کنند، از اين رو در هر شرايطي نمي توان با آنان جنگيد. بنابر اين قرآن مجيد جنگ را در هر شرايطي و به هر دليلي بر نمي تابد.
پاره اي از قيود و ضوابط مربوط به جنگ عبارت است از:
1. قيد موضوع: در برخي از آيات نبرد با هر فرد کافري مشروع نيست، بلکه نبرد با کافران حربي و ستمگران رواست. چنان که در آية 190 سوره بقره "فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ" قيد موضوع مي باشد.
2. قيد حکم: در پاره اي از آيات هنجارها و ضوابط ويژه اي در مورد کارزار با دشمنان مطرح مي شود. از جملة اين قيود در عدم تعدي و تجاوز است قرآن مجيد در اين باره مي فرمايد... "وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ"12 بنابر اين هر گونه تعدي و تجاوز در اسلام ممنوع مي باشد.
در آيه ديگري نيز آمده است: "لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛13 خدا شما را از کساني که در کار دين با شما نجنگد و شما را از ديارتان بيرون نکرده اند، باز نمي دارد که با آنان نيکي کنيد و با ايشان عدالت ورزيد، زيرا خدا دادگران را دوست دارد".
قيد مهم ديگري که قرآن بر آن تأکيد نموده، روي آوردن به جنگ در صورت عدم امکان همزيستي مسالمت آميز است. به عبارت ديگر در اسلام اصل بر همزيستي مسالمت آميز است. بنابر اين هرگاه کافران و غير مسلمانان از در صلح و دوستي مسالمت آميز در آيند و در صدد فريب و زبون ساختن مسلمانان نباشد، جنگ با آنان روا نيست.
قرآن در اين باره مي فرمايد: "وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛14 و اگر به صلح گراييدند، تو نيز آنرا پذيرا باش، و بر خدا توکل نما، همانا او شنواي داناست".
بنابر اين در اسلام دو اصل مهم و اساسي وجود دارد:
1. اصل عدم تجاوز : اين اصل در هيچ شرايطي تخلف پذير نيست.
2. اصل همزيستي مسالمت آميز: البته اين همزيستي بايد شرافتمندانه باشد و قيود ديگري نيز دارد که توضيح آن مجال ديگري مي طلبد.
پی نوشتها:
1 . مرتضي مطهري، عدل الهي، ص 231.
2 . همان، ص 202.
3 . همان.
4 . براي آگاهي بيشتر، ر.ک: حسين عبادزاده، زندگاني محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پيشواي اسلام، ص 247ـ 246، و ويل دورانت تاريخ تمدن، ج4، ص 214.
5 . همان.
6 . براي آگاهي بيشتر ر.ک: شهيد مطهري، خدمات متقابل اسلام و ايران، ج1، ص 77ـ 107.
7 . ادوارد براون، تاريخ ادبيات ايران، ج1، ص 299.
8 . ناصر الدين صاحب الزماني، ديباچه اي بر رهبري، ص 255.
9 . ر.ک: عبدالحسين زرين کوب، کارنامه اسلام.
10 . توبه، 73 و تحريم،9.
11 . بقره190
12 . بقره،190
13 . ممتحنه، 8.
14 . انفال، 61.
منبع: اندیشه قم
