پرسش :
من و همسرم سالهاست كه در انتظار فرزند به سر مي‌بريم و تا كنون اقدامات پزشكي نيز انجام داده‌ايم لكن تا كنون چنين موهبتي از خدا نصيب ما نگرديده؛ بفرمائيد از نظر اسلام اين مسأله چگونه قابل قبول و چه توصيه‌هايي براي رفع موانع و توفيق وجود دارد؟
پاسخ :
مشكلات و گرفتاريها همزاد زندگي دنيوي ما است به گونه‌اي كه هيچ كس از اين ناملايمات آزاد نيست حتي وقتي در زندگي ائمه معصومين كه بهترين بندگان خدا هستند تأمل مي‌كنيم مي‌بينيم آنها نيز دچار اين گرفتاريها و رنجهاي زندگي بوده‌اند مثلاً پيامبر عزيز ما وقتي به دنيا آمد كه پدرشان از دنيا رفته بود مادر و پدربزرگش را كه بزرگترين مايه‌هاي آسايش او بودند در زمان خردسالي او از دنيا رفتند با مشكلات زيادي دست و پنجه نرم كردند تا اينكه از طرف حضرت حق مبعوث به رسالت شدند و اين آغاز سرزنش‌ها، تمسخرها، توهين‌ها و آزار و اذيت‌ها حتي از طرف اقوام و نزديكان خودش بود تا جايي كه فرمودند هيچ پيامبري مثل من اذيت نشد فرزند دلبندش حضرت ابراهيم در سن كودكي از دنيا رفت و از سويي هم مورد اذيت دشمنان قرار مي‌گرفت كسي به او جادوگر و ساحر مي‌گفت يكي او را شاعر مي‌خواند ديگري مجنون لقب مي‌داد آخري به او مي‌گفت كه تو أبتر و بدون نسل خواهي ماند چرا كه فرزندي نداري كه نسل تو را استمرار بخشد و... حال براي توضيح بيشتر توجه شما را به نكاتي جلب مي‌كنم توجه داشته باشيد كه جواب خود را در مجموع نكات بيابيد و بصورت كلي به بحث نگاه كنيد.
نكتة اول: خاصيت زندگي دنيا نقص، ناپايداري، محدوديت است اگر انسان با هيچ مشكلي روبرو نمي‌شد هيچ‌گاه زمينة كارهاي اختياري پيش نمي‌آمد آري با صبر در تحمل مشكلات و راضي بودن به قضا و قدر الهي است كه انسان لياقت پيدا مي‌كند مورد توجه خاص خدا قرار مي‌گيرد و در پرتو آن به كمال مي‌رسد در روايت داريم كه پيامبر (ص) از غذاي كسي كه گفت من هرگز برايم گرفتاري پيش نمي‌آيد تناول نفرمودند چرا كه او را دور از رحمت حق مي‌دانستند.
نكتة دوم: به اطراف خود نگاه كنيد هر كسي گرفتاري و مشكل خاص خود را دارد و هركس بخاطر آن موقعيت سختي كه دارد تصور مي‌كند كه وضع ديگري از او بهتر است به همين خاطر است كه گاهي انساني نادانسته از خدا گله مي‌كند كه اي كاش موقعيت فلان شخصي را مي‌داشتم امّا آنچه كه مهم است اين است كه انسان به خدا توكل داشته باشد كارهاي او را حكيمانه بداند و به امر او راضي باشد البته اين منافات با تلاش براي رفع مشكل ندارد.
نكتة سوم: خداوند براي تربيت و پرورش روح و استعدادهاي انساني دو نوع سختي و مشقت بر سر راه انسانها مي‌گذارد يكي سختي تكاليف تشريعي مثل عبادات (نماز، روزه، حج، زكات، خمس، و...) و ديگري سختي‌هاي تكويني مثل گرفتاري‌هاي زندگي، نقص‌ها و بيماريها كه در اين‌ها صبر موجب تكميل نفس و ارتقاء مقام انساني ما مي‌شود صبر در برابر اين ناگواري‌ها آن‌قدر مهم است كه خداوند خود فرموده به اين افراد صبور بشارت دهيد كه مشمول هدايت و رحمت الهي قرار مي‌گيرند و اين روشن است كه هيچ چيزي نمي‌تواند جايگزين نعمت و رحمت و رضايت خداوند شود[1].
نكتة چهارم: ما انسانها بخاطر اينكه با معيارهاي مادي و دنيوي و محسوسات سر و كار داريم هميشه به دنبال سرمايه نقد مادي مي‌گرديم اگر اين حالت غفلت از ما با معرفت به مبدأ و معاد برطرف شود مجموع جهان را حكيمانه مي‌بينيم از سوي كسي كه هيچ نيازي به ما ندارد از مادر به ما مهربان‌تر است و از همه كس قدرتمند‌تر پس هيچ مانعي ندارد كه او مشكل ما را براحتي برطرف سازد امّا گاهي تأخيرها به صلاح ماست ولو اينكه ما ندانيم پس تنها وظيفه ما اين است كه در مشكلات به او توجه كنيم و مطمئن باشيم كه او به صلاح ما كار مي‌كند.
ندانم خوش يا كه ناخوش كدام است خوش آن است بر من كه او مي‌پسندد
نكتة پنجم: اميدواري و دعا
الف: از دعا غافل نشويد و در قرآن شريف در مورد حضرت ذكريا و حضرت ابراهيم(ع) مي‌خوانيم كه آنها تا سن پيري داراي فرزندي نشده بودند. به گونه‌اي كه زنان آنها هم نازا بودند امّا بر اثر دعا و پا فشاري آنها برخواستة خود خداوند به آنها فرزند صالح عطا نمود[2]. از اين موضوع نكاتي مي‌آموزيم يكي اينكه حتي پيغمبران نيز با سختي‌هايي مثل مشكل شما روبرو بودند ديگر اينكه همه چيز را در قالب دعا و نيايش از خدا بخواهيم.
ب) اميد خود را از دست ندهيد چه بسيار زوج‌هايي بودند كه پس از سالهاي زيادي خداوند به آنان فرزند عنايت فرمود پس اين‌طور نيست كه هيچ راه اميدي نباشد كمااينكه اين مطلب در مورد امام رضا (ع) در كتاب شريف منتهي الامال ذكر شده است.
ج) پيشرفت تكنولوژي روز به روز به نتايج جديدي مي‌رسد چه بسا كه راههايي نيز براي اين سري مشكلات پيدا شود همانگونه كه براي بسياري از مشكلات و بيماريها درمان و چاره مناسب ارائه شده است.
د) اين دعا را زياد بخوانيد در روايت داريم در دعا به خداوند خوش گمان باشيد به طوري كه حاجت خود را نزد او روا بدانيد.[3]
1) ربِّ لا تَذَرْني فرْداً و انتَ خيرُ الوارثينَ و اجْعَلْ لي من لدُنكَ وَليّاً يرثُني في حيوتي و يستغفِرلي بَعد وفاتي واجعَلهُ سويّاً و لا يجعَل للشيطانِ فيه نصيباً اللّهم اِنّي استغفُركَ و أتوبُ اليكَ انكَ التواب الرحيم(از امام سجاد).
2) ربِّ هب لي مِنْ لدنكَ ذريّةً طيبةً اِنّك سميع الدعا؛ اين دعا از امام صادق(ع)نقل شده و سفارش شده كه در حال سجده ذكر شود.
3) هر صبح و شام هفتاد مرتبه سبحان الله و هفتاد مرتبه استغفرالله بگوييد.[4]
نكتة ششم: گاهي مواقع گرفتاريها بخاطر[5]
1. خود ماست يا والدين ما: مثلاً بخاطر عدم رعايت بهداشت و توصيه‌هايي دچار مشكل مي‌شويم يا به خاطر برخي گناهان مستحق چنين گرفتاري‌هايي مي‌شويم.
2. رحمت است خداوند دوست دارد با برخي مشكلات گناهان گذشته او را از بين ببرد اگرچه اين امر در دنيا برايمان سخت است ولي اگر امتيازات جهان آخرت را در نظر بگيريم مثل جاويد بودن و محدود نبودن و... حاضر مي‌شويم كه اين مصلحت را بپذيريم و آرامش خاطر داشته باشيم.
3. بخاطر ارتقاء درجه و بيداري يعني انسان هر لحظه توجه‌اش به خداست و اين باعث مي‌شود كه حالت غفلت كه منشاء همه سرمستي‌ها و گناهان است از او رخت بربندد و در نتيجه روز به روز به خدا نزديك نزديكتر و شود از سوي ديگر هر كسي كه نعمت مال و ثروت و فرزند دارد دليل بر اين نيست كه حتماًَ مورد توجه خداوند قرار گرفته يكي از سنّت‌هاي خداوند در مورد افراد گناهكار سنّت استدراج است يعني همين نعمت‌هاي ظاهري روز به روز آنها را از خدا دور مي‌كند بجاي اينكه شكر كند كه صاحب فرزند است روز به روز بر گناهان خود مي‌افزايد و عذاب آخرت را كه قابل مقايسه با خوشي اين چند روز نيست براي خود مي‌خرد كما اينكه مؤمن گرفتار سختي اين دو روز را بخاطر يك زندگي جاودانه و رضايت حق تحمل مي‌كند.
هر كه در اين بزم مقرب‌تر است جام بلا بيشترش مي‌دهند
قرآن نيز به مؤمنان گرفتار دلداري مي‌دهد آنجا كه مي‌فرمايد چه بسا چيزي را ناپسند و ناخوشايند بشماريد اما خداوند در آن خير فراواني قرار دهد (نساء آيه 19)
نكتة هفتم: گاهي انسان به رغم اينكه دعا مي‌كند خداوند باز مصلحت او مي‌بيند كه استجاب دعاي او را به تأخير اندازد تا او بيشتر به خدا نزديكتر شود و گاهي خداوند بخاطر مصلحت بندة خودش دعاي او را حكيمانه اجابت نمي‌كند چه بسا گاهي چيزي از نظر ما با فايده باشد ولي از نظر خداوند و با علم او بر آينده اين طور نباشد يعني جز ضرر چيزي نداشته باشد به همين خاطر است كه گاهي دعاها اجابت نمي‌شود ولي در عوض خداوند از ثواب و پاداش‌هاي بي‌شمار و غيرقابل توصيف بهشتي به او ارزاني مي‌دارد در روايت داريم كه وقتي مؤمني در قيامت ثواب دعاهاي مستجاب نشده‌اش را ملاحظه مي‌كند با حسرت مي‌گويد اي كاش براي هيچ موضوعي دعايم مستجاب نمي‌شد و در عوض از اين همه پاداش اخروي جاويدان بهره‌مند مي‌شدم. و حتي آرزو مي‌كند كه به دنيا باز‌گردد و زحمت‌ها و سختي‌ها را بيشتر تحمل كند تا به چنين مقام والايي در آن سراي جاويد نائل آيد.[6]
حرف پاياني: در مباحث فوق اشاره كرديم كه گرفتاريها و رنجها به صورت‌هاي مختلف و براي همة افراد در زندگي روزمره وجود دارد حتي انبياء الهي از اين امر مستثني نبوده‌اند به گونه‌اي كه هر كه در اين بزم مقرب‌تر است جام بلا بيشترش مي‌دهند.
و باز بيان داشتيم كه در چنين شرائطي حضرت زكريا و ابراهيم دست به دعا برداشتند و از خداوند مهربان طلب فرزند كردند اين امر به ما مي‌آموزد كه هيچ‌گاه نبايد از توكل به خدا و اميد به رحمت او مأيوس شويم در معارف ما بيان شده كه گاهي خداوند تنها بخاطر عشقي كه به بنده‌اش دارد استجابت دعاي او را به تأخير مي‌اندازد تا او بيشتر توجه به حق داشته باشد و در پرتو اين توجه به تعالي و كمال بيشتري برسد و حتي گاهي به مصلحت او حاجت او را در اين دنيا نمي‌دهد و در عوض پاداشي بسيار بزرگتر از آنچه در تصور ما باشد براي جهان ديگر ذخيره مي‌كند اين دنيا با همه سختي‌هايش فاني است و آنچه باقي مي‌ماند آخرت است به همين خاطر است كه در روايت داريم كه مؤمن وقتي چشمش به پاداشهايي مي‌افتد كه از دعا‌هايش ذخيرة آخرت شده است تمنّا مي‌كند كه اي كاش هيچ دعايم در دنيا كه گذرا است، مستجاب نمي‌شد و در مقابل از اين همه رحمت بي‌كران بهره‌مند مي‌شدم. آري آنچه كه سختي‌ها را براي بشر معني‌دار مي‌كند هدفمندي در دنيا، توجه به آخرت، اعتماد به حكمت، علم، قدرت، محبت خداوند است و ديگر اينكه ما نبايد گرفتاريها را پايان كار حساب كنيم بايد دنبال حل مسأله بود و بايد انديشيد كه خُب با اين شرايط موجود چه بايد كرد نه اينكه غرق در مشكل گشت كه در اين صورت از آن مشكل هزار مشكل ديگر به وجود مي‌آيد.
[1] . معارف اسلامي 2-1 جمعي از نويسندگان سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها ص109. (اقتباس)
[2] . اين موضوعات را مي‌توانيد در سوره‌هاي انبياء آيه 89 - آل عمران آيه 38 و ذاريات آيه 28 بخوانيد.
[3] . ميزان الحكمه باب دعا.
[4] . چشمه رستگاري عبدالباسط شهيب زادگان قم انتشارات افق فردا ص171، 1381با تلخيص
[5] . معارف اسلامي2-1 ،ص 104(خلاصه)
[6] . وسائل الشيعه ج2، باب دعا
( اندیشه قم )
مشكلات و گرفتاريها همزاد زندگي دنيوي ما است به گونه‌اي كه هيچ كس از اين ناملايمات آزاد نيست حتي وقتي در زندگي ائمه معصومين كه بهترين بندگان خدا هستند تأمل مي‌كنيم مي‌بينيم آنها نيز دچار اين گرفتاريها و رنجهاي زندگي بوده‌اند مثلاً پيامبر عزيز ما وقتي به دنيا آمد كه پدرشان از دنيا رفته بود مادر و پدربزرگش را كه بزرگترين مايه‌هاي آسايش او بودند در زمان خردسالي او از دنيا رفتند با مشكلات زيادي دست و پنجه نرم كردند تا اينكه از طرف حضرت حق مبعوث به رسالت شدند و اين آغاز سرزنش‌ها، تمسخرها، توهين‌ها و آزار و اذيت‌ها حتي از طرف اقوام و نزديكان خودش بود تا جايي كه فرمودند هيچ پيامبري مثل من اذيت نشد فرزند دلبندش حضرت ابراهيم در سن كودكي از دنيا رفت و از سويي هم مورد اذيت دشمنان قرار مي‌گرفت كسي به او جادوگر و ساحر مي‌گفت يكي او را شاعر مي‌خواند ديگري مجنون لقب مي‌داد آخري به او مي‌گفت كه تو أبتر و بدون نسل خواهي ماند چرا كه فرزندي نداري كه نسل تو را استمرار بخشد و... حال براي توضيح بيشتر توجه شما را به نكاتي جلب مي‌كنم توجه داشته باشيد كه جواب خود را در مجموع نكات بيابيد و بصورت كلي به بحث نگاه كنيد.
نكتة اول: خاصيت زندگي دنيا نقص، ناپايداري، محدوديت است اگر انسان با هيچ مشكلي روبرو نمي‌شد هيچ‌گاه زمينة كارهاي اختياري پيش نمي‌آمد آري با صبر در تحمل مشكلات و راضي بودن به قضا و قدر الهي است كه انسان لياقت پيدا مي‌كند مورد توجه خاص خدا قرار مي‌گيرد و در پرتو آن به كمال مي‌رسد در روايت داريم كه پيامبر (ص) از غذاي كسي كه گفت من هرگز برايم گرفتاري پيش نمي‌آيد تناول نفرمودند چرا كه او را دور از رحمت حق مي‌دانستند.
نكتة دوم: به اطراف خود نگاه كنيد هر كسي گرفتاري و مشكل خاص خود را دارد و هركس بخاطر آن موقعيت سختي كه دارد تصور مي‌كند كه وضع ديگري از او بهتر است به همين خاطر است كه گاهي انساني نادانسته از خدا گله مي‌كند كه اي كاش موقعيت فلان شخصي را مي‌داشتم امّا آنچه كه مهم است اين است كه انسان به خدا توكل داشته باشد كارهاي او را حكيمانه بداند و به امر او راضي باشد البته اين منافات با تلاش براي رفع مشكل ندارد.
نكتة سوم: خداوند براي تربيت و پرورش روح و استعدادهاي انساني دو نوع سختي و مشقت بر سر راه انسانها مي‌گذارد يكي سختي تكاليف تشريعي مثل عبادات (نماز، روزه، حج، زكات، خمس، و...) و ديگري سختي‌هاي تكويني مثل گرفتاري‌هاي زندگي، نقص‌ها و بيماريها كه در اين‌ها صبر موجب تكميل نفس و ارتقاء مقام انساني ما مي‌شود صبر در برابر اين ناگواري‌ها آن‌قدر مهم است كه خداوند خود فرموده به اين افراد صبور بشارت دهيد كه مشمول هدايت و رحمت الهي قرار مي‌گيرند و اين روشن است كه هيچ چيزي نمي‌تواند جايگزين نعمت و رحمت و رضايت خداوند شود[1].
نكتة چهارم: ما انسانها بخاطر اينكه با معيارهاي مادي و دنيوي و محسوسات سر و كار داريم هميشه به دنبال سرمايه نقد مادي مي‌گرديم اگر اين حالت غفلت از ما با معرفت به مبدأ و معاد برطرف شود مجموع جهان را حكيمانه مي‌بينيم از سوي كسي كه هيچ نيازي به ما ندارد از مادر به ما مهربان‌تر است و از همه كس قدرتمند‌تر پس هيچ مانعي ندارد كه او مشكل ما را براحتي برطرف سازد امّا گاهي تأخيرها به صلاح ماست ولو اينكه ما ندانيم پس تنها وظيفه ما اين است كه در مشكلات به او توجه كنيم و مطمئن باشيم كه او به صلاح ما كار مي‌كند.
ندانم خوش يا كه ناخوش كدام است خوش آن است بر من كه او مي‌پسندد
نكتة پنجم: اميدواري و دعا
الف: از دعا غافل نشويد و در قرآن شريف در مورد حضرت ذكريا و حضرت ابراهيم(ع) مي‌خوانيم كه آنها تا سن پيري داراي فرزندي نشده بودند. به گونه‌اي كه زنان آنها هم نازا بودند امّا بر اثر دعا و پا فشاري آنها برخواستة خود خداوند به آنها فرزند صالح عطا نمود[2]. از اين موضوع نكاتي مي‌آموزيم يكي اينكه حتي پيغمبران نيز با سختي‌هايي مثل مشكل شما روبرو بودند ديگر اينكه همه چيز را در قالب دعا و نيايش از خدا بخواهيم.
ب) اميد خود را از دست ندهيد چه بسيار زوج‌هايي بودند كه پس از سالهاي زيادي خداوند به آنان فرزند عنايت فرمود پس اين‌طور نيست كه هيچ راه اميدي نباشد كمااينكه اين مطلب در مورد امام رضا (ع) در كتاب شريف منتهي الامال ذكر شده است.
ج) پيشرفت تكنولوژي روز به روز به نتايج جديدي مي‌رسد چه بسا كه راههايي نيز براي اين سري مشكلات پيدا شود همانگونه كه براي بسياري از مشكلات و بيماريها درمان و چاره مناسب ارائه شده است.
د) اين دعا را زياد بخوانيد در روايت داريم در دعا به خداوند خوش گمان باشيد به طوري كه حاجت خود را نزد او روا بدانيد.[3]
1) ربِّ لا تَذَرْني فرْداً و انتَ خيرُ الوارثينَ و اجْعَلْ لي من لدُنكَ وَليّاً يرثُني في حيوتي و يستغفِرلي بَعد وفاتي واجعَلهُ سويّاً و لا يجعَل للشيطانِ فيه نصيباً اللّهم اِنّي استغفُركَ و أتوبُ اليكَ انكَ التواب الرحيم(از امام سجاد).
2) ربِّ هب لي مِنْ لدنكَ ذريّةً طيبةً اِنّك سميع الدعا؛ اين دعا از امام صادق(ع)نقل شده و سفارش شده كه در حال سجده ذكر شود.
3) هر صبح و شام هفتاد مرتبه سبحان الله و هفتاد مرتبه استغفرالله بگوييد.[4]
نكتة ششم: گاهي مواقع گرفتاريها بخاطر[5]
1. خود ماست يا والدين ما: مثلاً بخاطر عدم رعايت بهداشت و توصيه‌هايي دچار مشكل مي‌شويم يا به خاطر برخي گناهان مستحق چنين گرفتاري‌هايي مي‌شويم.
2. رحمت است خداوند دوست دارد با برخي مشكلات گناهان گذشته او را از بين ببرد اگرچه اين امر در دنيا برايمان سخت است ولي اگر امتيازات جهان آخرت را در نظر بگيريم مثل جاويد بودن و محدود نبودن و... حاضر مي‌شويم كه اين مصلحت را بپذيريم و آرامش خاطر داشته باشيم.
3. بخاطر ارتقاء درجه و بيداري يعني انسان هر لحظه توجه‌اش به خداست و اين باعث مي‌شود كه حالت غفلت كه منشاء همه سرمستي‌ها و گناهان است از او رخت بربندد و در نتيجه روز به روز به خدا نزديك نزديكتر و شود از سوي ديگر هر كسي كه نعمت مال و ثروت و فرزند دارد دليل بر اين نيست كه حتماًَ مورد توجه خداوند قرار گرفته يكي از سنّت‌هاي خداوند در مورد افراد گناهكار سنّت استدراج است يعني همين نعمت‌هاي ظاهري روز به روز آنها را از خدا دور مي‌كند بجاي اينكه شكر كند كه صاحب فرزند است روز به روز بر گناهان خود مي‌افزايد و عذاب آخرت را كه قابل مقايسه با خوشي اين چند روز نيست براي خود مي‌خرد كما اينكه مؤمن گرفتار سختي اين دو روز را بخاطر يك زندگي جاودانه و رضايت حق تحمل مي‌كند.
هر كه در اين بزم مقرب‌تر است جام بلا بيشترش مي‌دهند
قرآن نيز به مؤمنان گرفتار دلداري مي‌دهد آنجا كه مي‌فرمايد چه بسا چيزي را ناپسند و ناخوشايند بشماريد اما خداوند در آن خير فراواني قرار دهد (نساء آيه 19)
نكتة هفتم: گاهي انسان به رغم اينكه دعا مي‌كند خداوند باز مصلحت او مي‌بيند كه استجاب دعاي او را به تأخير اندازد تا او بيشتر به خدا نزديكتر شود و گاهي خداوند بخاطر مصلحت بندة خودش دعاي او را حكيمانه اجابت نمي‌كند چه بسا گاهي چيزي از نظر ما با فايده باشد ولي از نظر خداوند و با علم او بر آينده اين طور نباشد يعني جز ضرر چيزي نداشته باشد به همين خاطر است كه گاهي دعاها اجابت نمي‌شود ولي در عوض خداوند از ثواب و پاداش‌هاي بي‌شمار و غيرقابل توصيف بهشتي به او ارزاني مي‌دارد در روايت داريم كه وقتي مؤمني در قيامت ثواب دعاهاي مستجاب نشده‌اش را ملاحظه مي‌كند با حسرت مي‌گويد اي كاش براي هيچ موضوعي دعايم مستجاب نمي‌شد و در عوض از اين همه پاداش اخروي جاويدان بهره‌مند مي‌شدم. و حتي آرزو مي‌كند كه به دنيا باز‌گردد و زحمت‌ها و سختي‌ها را بيشتر تحمل كند تا به چنين مقام والايي در آن سراي جاويد نائل آيد.[6]
حرف پاياني: در مباحث فوق اشاره كرديم كه گرفتاريها و رنجها به صورت‌هاي مختلف و براي همة افراد در زندگي روزمره وجود دارد حتي انبياء الهي از اين امر مستثني نبوده‌اند به گونه‌اي كه هر كه در اين بزم مقرب‌تر است جام بلا بيشترش مي‌دهند.
و باز بيان داشتيم كه در چنين شرائطي حضرت زكريا و ابراهيم دست به دعا برداشتند و از خداوند مهربان طلب فرزند كردند اين امر به ما مي‌آموزد كه هيچ‌گاه نبايد از توكل به خدا و اميد به رحمت او مأيوس شويم در معارف ما بيان شده كه گاهي خداوند تنها بخاطر عشقي كه به بنده‌اش دارد استجابت دعاي او را به تأخير مي‌اندازد تا او بيشتر توجه به حق داشته باشد و در پرتو اين توجه به تعالي و كمال بيشتري برسد و حتي گاهي به مصلحت او حاجت او را در اين دنيا نمي‌دهد و در عوض پاداشي بسيار بزرگتر از آنچه در تصور ما باشد براي جهان ديگر ذخيره مي‌كند اين دنيا با همه سختي‌هايش فاني است و آنچه باقي مي‌ماند آخرت است به همين خاطر است كه در روايت داريم كه مؤمن وقتي چشمش به پاداشهايي مي‌افتد كه از دعا‌هايش ذخيرة آخرت شده است تمنّا مي‌كند كه اي كاش هيچ دعايم در دنيا كه گذرا است، مستجاب نمي‌شد و در مقابل از اين همه رحمت بي‌كران بهره‌مند مي‌شدم. آري آنچه كه سختي‌ها را براي بشر معني‌دار مي‌كند هدفمندي در دنيا، توجه به آخرت، اعتماد به حكمت، علم، قدرت، محبت خداوند است و ديگر اينكه ما نبايد گرفتاريها را پايان كار حساب كنيم بايد دنبال حل مسأله بود و بايد انديشيد كه خُب با اين شرايط موجود چه بايد كرد نه اينكه غرق در مشكل گشت كه در اين صورت از آن مشكل هزار مشكل ديگر به وجود مي‌آيد.
[1] . معارف اسلامي 2-1 جمعي از نويسندگان سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها ص109. (اقتباس)
[2] . اين موضوعات را مي‌توانيد در سوره‌هاي انبياء آيه 89 - آل عمران آيه 38 و ذاريات آيه 28 بخوانيد.
[3] . ميزان الحكمه باب دعا.
[4] . چشمه رستگاري عبدالباسط شهيب زادگان قم انتشارات افق فردا ص171، 1381با تلخيص
[5] . معارف اسلامي2-1 ،ص 104(خلاصه)
[6] . وسائل الشيعه ج2، باب دعا
( اندیشه قم )
.jpg "دختران شعیب؛ آداب حیا در معاشرت با نامحرم از نگاه قرآن")
.jpg "چرا فاصله قیمت کارخانه و بازار خودرو دوباره افزایش یافته است؟")
