پرسش :
از ابن سيرين نقل شده كه ابي ابن كعب فاتحه الكتاب و سورههاي معوذتين و نيز آيه اللهم انا نستعينك و اللهم اياك نعبد را به قرآن اضافه کرده، ولي ابن مسعود اينها را در مصحف خود نياورده بود و عثمان هنگام جمعآوري قرآن، سوره فاتحه و معوذتين را آورد و اللهم اياك نعبد و اللهمّ انا نستعينك را حذف كرد؟ توضيح دهيد.
پاسخ :
از ويژگيهاي مصحف ابي ابن كعب اين بود كه ترتيب سورههاي آن تقريباً با ترتيب مصحف ابن مسعود هم آهنگ بود و تنها سوره يونس را پيش از دو سورة انفال و برائت قرار داده بود و نيز در تقديم و تأخير برخي سورهها با آن تفاوت داشت، تفاوت ديگري كه با مصحف ابن مسعود داشت اين بود كه مشتمل بر سوره حمد و معوذتين بود.
مصحف ابي بن كعب دو سوره به نامهاي خَلع و حَفْد بيش از مصاحف ديگر دارد، اين دو دعاي قنوتاند و به گمان اين كه سورههاي قرآن است در قرآن درج شده بود.
دعاي خلع: «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم انا نستعين بك و نستغفرك و نثني عليك الخير و لا نكفزك و نخلعُ و نترك من يفجرك» بود.
و دعاي حَفد نيز عبارت بود از «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم اياك نعبد و لك نصلّي و نسجد و اليك نسعي و نحفد، نخشي عذابك و نرجوا رحمتك انّ عذابك بالكفار ملحق.»
مصحف ابي بن كعب با مصاحف مشهور اختلاف قرائت داشت.
مصحف ابن مسعود نيز داراي ويژگيهايي بود از جمله:
1 . اين مصحف فاقد سوره حمد و سورههاي معوذتين بود چون او عقيده داشت كه ثبت سورهها در مصحف براي حفظ آن از پراكندگي و گم شدن است و سورة حمد به جهت تكرار قرائت آن در نمازها هرگز گم نميشود. و دو سوره معوذتين را جز قرآن نميدانست بلكه آن دو سوره را دعاي چشمزخم (باطل كنندة سحر) ميدانست كه از جانب خداوند متعال بر پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نازل شده بود تا براي سلامتي امام حسن و امام حسين ـ عليهما السّلام ـ بخواند.
2 . مصحف ابن مسعود در بسياري از آيات و كلمات قرآني با مشهور مخالف بود چون او معتقد بود كه برخي از كلمات قرآن را به مترادف آن ميتوان تبديل كرد.
3 . او الفاظي را به عنوان توضيح و تفسيردر كنار آيات و در ضمن جملهها و عبارات قرآن كريم ميآورد و ..
بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ هر روز تعداد مصاحف بيشتر ميشد و به تناسب اختلاف قرائات و لهجههاي اقوام عرب، مصاحف تفاوتهايي را نيز با يكديگر پيدا ميكردند، تا آن كه عثمان بعد از مشورت با صحابه كميتهاي را تشكيل داد تا تمام مصاحف را يكي كنند و تمام مسلمانان از يك نسخة حساب شده و كارشناسي شده، پيروي كنند. و اعضاي كميته مذكور نيز كساني چون: ابي بن كعب، مالك بن ابي عامر، انس بن مالك، عبدالله بن عباس و ... بودند.
آنها پس از جمعآوري منابع و مأخذ صحيح براي تهيه مصحف واحد و مقابله مصحفهاي آماده شده با يكديگر و مصاحف مختلف و متعدد را از بلاد اسلامي جمعآوري كرده و آنها را نابود كردند و مسلمانان را ملزم به تبعيت از مصحف واحد كردند.
امامان معصوم نيز مسلمانها را به پيروي از مصحف واحد و قرائت بر طبق آن سفارش فرمودهاند چنان كه شخصي در نزد امام صادق ـ عليه السلام ـ قرآن را برخلاف ديگران قرائت كرد، امام ـ عليه السلام ـ به او فرمود: «ديگر اين گونه قرائت مكن و همانگونه كه ديگران قرائت ميكنند، قرائت نما.»
و علماء و دانشمندان شيعه نيز اجماع دارند كه آن چه امروزه به عنوان قرآن كريم در دست ماست، همان قرآن كامل و جامع است و هيچ گاه دچار تحريف و تغيير نشده است.
و كميته يكسانسازي نيز در جمعآوري به اين نتيجه رسيد كه سورة فاتحه و معوذتين جزء قرآن بوده و به عنوان سورههاي قرآن، در مصحف مبارك آمده است.[1]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . محمدهادي معرفت، التمهيد في علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، الطبعة الثانيه، 1416 ق.
2 . محمد راميار، تاريخ قرآن، تهران،امير كبير، چاپ دوم، 1362 ش.
3 . محمدهادي معرفت، علوم قرآني، قم،انتشارات مؤسسه التمهيد، چاپ اول، 1378 ش.
و ... .
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه انتشاراتي التمهيد، چاپ اول، 1378 ش، ص 125 ـ 169.
از ويژگيهاي مصحف ابي ابن كعب اين بود كه ترتيب سورههاي آن تقريباً با ترتيب مصحف ابن مسعود هم آهنگ بود و تنها سوره يونس را پيش از دو سورة انفال و برائت قرار داده بود و نيز در تقديم و تأخير برخي سورهها با آن تفاوت داشت، تفاوت ديگري كه با مصحف ابن مسعود داشت اين بود كه مشتمل بر سوره حمد و معوذتين بود.
مصحف ابي بن كعب دو سوره به نامهاي خَلع و حَفْد بيش از مصاحف ديگر دارد، اين دو دعاي قنوتاند و به گمان اين كه سورههاي قرآن است در قرآن درج شده بود.
دعاي خلع: «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم انا نستعين بك و نستغفرك و نثني عليك الخير و لا نكفزك و نخلعُ و نترك من يفجرك» بود.
و دعاي حَفد نيز عبارت بود از «بسم الله الرحمان الرحيم اللهم اياك نعبد و لك نصلّي و نسجد و اليك نسعي و نحفد، نخشي عذابك و نرجوا رحمتك انّ عذابك بالكفار ملحق.»
مصحف ابي بن كعب با مصاحف مشهور اختلاف قرائت داشت.
مصحف ابن مسعود نيز داراي ويژگيهايي بود از جمله:
1 . اين مصحف فاقد سوره حمد و سورههاي معوذتين بود چون او عقيده داشت كه ثبت سورهها در مصحف براي حفظ آن از پراكندگي و گم شدن است و سورة حمد به جهت تكرار قرائت آن در نمازها هرگز گم نميشود. و دو سوره معوذتين را جز قرآن نميدانست بلكه آن دو سوره را دعاي چشمزخم (باطل كنندة سحر) ميدانست كه از جانب خداوند متعال بر پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ نازل شده بود تا براي سلامتي امام حسن و امام حسين ـ عليهما السّلام ـ بخواند.
2 . مصحف ابن مسعود در بسياري از آيات و كلمات قرآني با مشهور مخالف بود چون او معتقد بود كه برخي از كلمات قرآن را به مترادف آن ميتوان تبديل كرد.
3 . او الفاظي را به عنوان توضيح و تفسيردر كنار آيات و در ضمن جملهها و عبارات قرآن كريم ميآورد و ..
بعد از رحلت پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ هر روز تعداد مصاحف بيشتر ميشد و به تناسب اختلاف قرائات و لهجههاي اقوام عرب، مصاحف تفاوتهايي را نيز با يكديگر پيدا ميكردند، تا آن كه عثمان بعد از مشورت با صحابه كميتهاي را تشكيل داد تا تمام مصاحف را يكي كنند و تمام مسلمانان از يك نسخة حساب شده و كارشناسي شده، پيروي كنند. و اعضاي كميته مذكور نيز كساني چون: ابي بن كعب، مالك بن ابي عامر، انس بن مالك، عبدالله بن عباس و ... بودند.
آنها پس از جمعآوري منابع و مأخذ صحيح براي تهيه مصحف واحد و مقابله مصحفهاي آماده شده با يكديگر و مصاحف مختلف و متعدد را از بلاد اسلامي جمعآوري كرده و آنها را نابود كردند و مسلمانان را ملزم به تبعيت از مصحف واحد كردند.
امامان معصوم نيز مسلمانها را به پيروي از مصحف واحد و قرائت بر طبق آن سفارش فرمودهاند چنان كه شخصي در نزد امام صادق ـ عليه السلام ـ قرآن را برخلاف ديگران قرائت كرد، امام ـ عليه السلام ـ به او فرمود: «ديگر اين گونه قرائت مكن و همانگونه كه ديگران قرائت ميكنند، قرائت نما.»
و علماء و دانشمندان شيعه نيز اجماع دارند كه آن چه امروزه به عنوان قرآن كريم در دست ماست، همان قرآن كامل و جامع است و هيچ گاه دچار تحريف و تغيير نشده است.
و كميته يكسانسازي نيز در جمعآوري به اين نتيجه رسيد كه سورة فاتحه و معوذتين جزء قرآن بوده و به عنوان سورههاي قرآن، در مصحف مبارك آمده است.[1]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1 . محمدهادي معرفت، التمهيد في علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، الطبعة الثانيه، 1416 ق.
2 . محمد راميار، تاريخ قرآن، تهران،امير كبير، چاپ دوم، 1362 ش.
3 . محمدهادي معرفت، علوم قرآني، قم،انتشارات مؤسسه التمهيد، چاپ اول، 1378 ش.
و ... .
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . ر.ك: معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه انتشاراتي التمهيد، چاپ اول، 1378 ش، ص 125 ـ 169.
