پرسش :
در ابتدا خدا بر طبق آية 12 و 13 سورة 58 به مسلمين دستور داده است قبل از اينكه با محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ به راز سخن بگوييد، بايد صدقه بدهيد اما بعد از مدتي به علت عدم توانايي مردم امر خود را تغيير مي دهد و پرداختن زكات را كافي مي داند؟
پاسخ :
با توجه به اينكه پرسش مورد نظر در مورد نسخ است، به اختصار مورد بررسي قرار مي گيرد.
قبل از تفسير، آيه ي مورد نظر و ترجمه ي آن بيان مي گردد.
«يا أيّها الَّذينَ امَنوا إذا ناجَيتُمُ الرَّسولَ فَقَدِّمُوا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقَةً ذلك خَيرٌ لَكُم وَ أطهَرُ فَإن لَم تَجِدُوا فَإنَّ اللهَ غَفُور الرَّحيم؛[1] «اي كساني كه ايمان آورديد، هنگامي كه مي خواهيد با رسول خدا نجوي كنيد قبل از آن صدقه اي (در راه خدا) بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزه تر است و اگر توانائي نداشته باشيد خداوند غفور و رحيم است».
«ءَاَسفَقتُم أن تُقَدِّموا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقاتِ فَإذ لَم تَفعَلوا وَ تابَ اللهُ عَليكُم فَأقيموا الصَّلوةَ وَ اتُوا الزَّكوةَ وَ أطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ وَ الله خَبيرٌ بما تَعمَلون؛[2] آيا ترسيديد فقير شويد از دادن زكات قبل از نجوي خودداري كرديد اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبة شما را پذيرفت. نماز را بر پا داريد و زكات را ادا كنيد و خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و (بدانيد) خداوند از آنچه انجام مي دهيد با خبر است».
شأن نزول:
گروهي از مردم خصوصاً اغنياء مرتباً مزاحم پيامبر مي شدند و با او نجوي مي كردند كاري كه ماية اندوه ديگران و يا كسب امتياز بي دليل براي اينان بود. به علاوه موجب تضييع اوقات گرانبهاي پيامبر مي شد، حكم فوق نازل شد آزموني بود براي آنها و نيز كمكي به مستمندان و وسيلة مؤثري براي كم شدن اين مزاحمت ها. به اين ترتيب آنها كه تمكن مالي داشتند دادن صدقه قبل از نجوي براي آنان واجب بود و آنها كه نداشتند بدون آن نمي توانستند با پيامبر نجوي كنند. آيه بعدي نسخ آيه اول است كه مي فرمايد: كه آنها در نجواهاي قبلي مرتكب گناهي شده بودند خواه به خاطر تظاهر و ريا و يا آزار پيامبر و يا ايذاء مؤمنان فقير يا اينكه به خاطر ترس از صدقه سخن گفتن با پيامبر را ترك كردند توبه نمايند.[3]
فلسفة تشريع و نسخ حكم صدقه قبل از نجوي:
چرا وجوب صدقه قبل از نجوي كردن با پيامبر تشريع شد و بعد از مدّت كوتاهي نسخ گرديد؟
جواب اين سؤال را به خوبي مي توان از قرائن موجود در آية فوق و شأن نزول آن به دست آورد. هدف آزمايشي بود براي افراد پر ادعائي كه از اين طريق اظهار علاقه خاصي به پيامبر مي كردند، معلوم شد اين اظهار علاقه ها تنها در صورتي است كه نجوي مجاني باشد. امّا هنگامي كه نياز به بذل مقداري مال داشت، خاموش شدند از اين گذشته اين حكم براي هميشه در مسلمانان اثر گذارد و نشان داد تا ضرورتي نباشد؛ نبايد وقت گرانبهاي پيامبر و ديگر رهبران بزرگ اسلامي را با نجوي گرفت و وسيلة ناخشنودي مردم را فراهم ساخت و در حقيقت كنترلي بود براي نجواها در آينده. بنابراين حكم مذبور از آغاز جنبة موقتي داشته و پس از آنكه هدف آن تأمين گرديد؛ نسخ شد؛ زيرا ادامة آن نيز مشكل ايجاد مي كرد؛ چرا كه گاه مسائل ضروري پيش مي آمد كه لازم بود به طور خصوصي با پيامبر در ميان گذارده شود چنانكه صدقه باقي مي ماند؛ اي بسا اين ضرورت ها از دست مي رفت و افراد يا جامعه اسلامي زيان مي ديدند.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 23، ص 449.
2. تفسير الميزان، علامه طباطبائي، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.
3. مجمع البيان، طبري، همان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجادله/ 12.
[2] . مجادله/ 13.
[3] . فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، ذيل آية 12 و 13، سورة مجادله.
[4] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 23، ص 449- 452 ؛ و ر.ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، نشر بنياد علمي و فكري علامه، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.
با توجه به اينكه پرسش مورد نظر در مورد نسخ است، به اختصار مورد بررسي قرار مي گيرد.
قبل از تفسير، آيه ي مورد نظر و ترجمه ي آن بيان مي گردد.
«يا أيّها الَّذينَ امَنوا إذا ناجَيتُمُ الرَّسولَ فَقَدِّمُوا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقَةً ذلك خَيرٌ لَكُم وَ أطهَرُ فَإن لَم تَجِدُوا فَإنَّ اللهَ غَفُور الرَّحيم؛[1] «اي كساني كه ايمان آورديد، هنگامي كه مي خواهيد با رسول خدا نجوي كنيد قبل از آن صدقه اي (در راه خدا) بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزه تر است و اگر توانائي نداشته باشيد خداوند غفور و رحيم است».
«ءَاَسفَقتُم أن تُقَدِّموا بَينَ يَدَي نَجواكُم صَدَقاتِ فَإذ لَم تَفعَلوا وَ تابَ اللهُ عَليكُم فَأقيموا الصَّلوةَ وَ اتُوا الزَّكوةَ وَ أطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ وَ الله خَبيرٌ بما تَعمَلون؛[2] آيا ترسيديد فقير شويد از دادن زكات قبل از نجوي خودداري كرديد اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبة شما را پذيرفت. نماز را بر پا داريد و زكات را ادا كنيد و خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و (بدانيد) خداوند از آنچه انجام مي دهيد با خبر است».
شأن نزول:
گروهي از مردم خصوصاً اغنياء مرتباً مزاحم پيامبر مي شدند و با او نجوي مي كردند كاري كه ماية اندوه ديگران و يا كسب امتياز بي دليل براي اينان بود. به علاوه موجب تضييع اوقات گرانبهاي پيامبر مي شد، حكم فوق نازل شد آزموني بود براي آنها و نيز كمكي به مستمندان و وسيلة مؤثري براي كم شدن اين مزاحمت ها. به اين ترتيب آنها كه تمكن مالي داشتند دادن صدقه قبل از نجوي براي آنان واجب بود و آنها كه نداشتند بدون آن نمي توانستند با پيامبر نجوي كنند. آيه بعدي نسخ آيه اول است كه مي فرمايد: كه آنها در نجواهاي قبلي مرتكب گناهي شده بودند خواه به خاطر تظاهر و ريا و يا آزار پيامبر و يا ايذاء مؤمنان فقير يا اينكه به خاطر ترس از صدقه سخن گفتن با پيامبر را ترك كردند توبه نمايند.[3]
فلسفة تشريع و نسخ حكم صدقه قبل از نجوي:
چرا وجوب صدقه قبل از نجوي كردن با پيامبر تشريع شد و بعد از مدّت كوتاهي نسخ گرديد؟
جواب اين سؤال را به خوبي مي توان از قرائن موجود در آية فوق و شأن نزول آن به دست آورد. هدف آزمايشي بود براي افراد پر ادعائي كه از اين طريق اظهار علاقه خاصي به پيامبر مي كردند، معلوم شد اين اظهار علاقه ها تنها در صورتي است كه نجوي مجاني باشد. امّا هنگامي كه نياز به بذل مقداري مال داشت، خاموش شدند از اين گذشته اين حكم براي هميشه در مسلمانان اثر گذارد و نشان داد تا ضرورتي نباشد؛ نبايد وقت گرانبهاي پيامبر و ديگر رهبران بزرگ اسلامي را با نجوي گرفت و وسيلة ناخشنودي مردم را فراهم ساخت و در حقيقت كنترلي بود براي نجواها در آينده. بنابراين حكم مذبور از آغاز جنبة موقتي داشته و پس از آنكه هدف آن تأمين گرديد؛ نسخ شد؛ زيرا ادامة آن نيز مشكل ايجاد مي كرد؛ چرا كه گاه مسائل ضروري پيش مي آمد كه لازم بود به طور خصوصي با پيامبر در ميان گذارده شود چنانكه صدقه باقي مي ماند؛ اي بسا اين ضرورت ها از دست مي رفت و افراد يا جامعه اسلامي زيان مي ديدند.[4]
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، مكارم شيرازي، ج 23، ص 449.
2. تفسير الميزان، علامه طباطبائي، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.
3. مجمع البيان، طبري، همان.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . مجادله/ 12.
[2] . مجادله/ 13.
[3] . فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، ذيل آية 12 و 13، سورة مجادله.
[4] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ج 23، ص 449- 452 ؛ و ر.ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، نشر بنياد علمي و فكري علامه، ذيل آية 12 و 13 سورة مجادله.
