پرسش :

مكر خدا به چه معناست؟

پاسخ :
علامه طباطبايى )ره( در تفسير آيه‏ى أفأمنوا مكر الله فلا يأمن مكر الله الا القوم الخاسرون ( اعراف 99/7: آيا از مكر خدا خود را ايمن دانستند؟ [با آن كه) جز مردم زيانكار [كسى) خود را از مكر خدا ايمن نمى‏داند) مى‏فرمايد: »كلمه‏ى مكر به معناى اين است كه شخصى، ديگرى را غافلگير كند تا به او آسيبى برساند و يا موجبات آسيب رسيدن به وى را فراهم سازد) اين عمل، وقتى از خداى تعالى صحيح است كه به عنوان مجازات صورت گيرد) انسان معصيتى كند كه مستحق عذاب شود و خداوند او را از آن جايى كه خودش نفهمد، معذب نمايد و يا سرنوشتى براى او تنظيم كند كه او خودش با پاى خود و غافل از سرنوشت خويش به سوى عذاب رود؛ اما مكر ابتدايى و بدون اين كه بنده معصيتى كرده باشد، البته صدورش از خداوند ممتنع است)« ( ترجمه تفسير الميزان، ج 8، ص 255)
ضمنا ايشان در بحث كلى‏اى ذيل آيات 94 تا 102 از سوره‏ى اعراف توضيح مى‏دهد كه خداوند سه سنت در مورد جوامع دارد: »خداى سبحان هر پيغمبرى را كه به سوى امتى مى‏فرستاد، به دنبال او، آن امت را با ابتلاى به ناملايمات و محنت‏ها آزمايش مى‏كرد تا به سويش راه يابند و به درگاهش تضرع كنند) وقتى معلوم مى‏شد كه اين مردم به اين وسيله - كه خود، يكى از سنت‏هاى الهى است - متنبه نمى‏شوند، سنت ديگرى را به نام سنت مكر به جاى آن جارى مى‏ساخت) آن، اين بود كه دل‏هاى آنان را به وسيله‏ى قساوت و اعراض از حق و علاقه‏مند شدن به شهوات مادى و شيفتگى در برابر زيبايى‏هاى دنيوى مهر مى‏نهاد) بعد از اجراى اين سنت، سنت سوم خود، يعنى استدراج را جارى مى‏نمود و آن، اين بود كه انواع گرفتارى‏ها و ناراحتى‏هاى آنان را برطرف مى‏ساخت و زندگيشان را از هر جهت مرفه مى‏كرد و به اين وسيله روز به روز به عذابشان نزديك‏تر مى‏كرد تا وقتى كه همه‏شان را به طور ناگهانى و بدون اين كه احتمالش را هم بدهند، به ديار نيستى مى‏فرستاد؛ در حالى كه به وسايل و))) مغرور شده بودند)« ( ترجمه تفسير الميزان، ج 8، ص 246 - 247)
)همچنين براى بحثى درباره‏ى انتقام الهى كه به بحث مكر الهى بسيار نزديك است، ر)ك: ترجمه تفسير الميزان، ج 12، ص 124 - 127؛ ذيل آيه 47 سوره‏ى ابراهيم()