پرسش :

چرا روزهاي خاصي براي زيارت اموات تعيين شده است، آيا روح در قبر حضور دارد؟

پاسخ :
در روايات گوناگون، اوقات خاصي براي زيارت مردگان توصيه شده است. به عنوان مثال، کسي از امام باقر )ع( درباره‏ي زيارت اهل قبور پرسيد: ايشان فرمودند: »چون روز جمعه باشد، آنان را زيارت کن؛ چون هر کس از آنان در ضيق و تنگي باشد، در بين طلوع صبح صادق و طلوع آفتاب گشايش مي‏يابد و لذا هر روز در اين موقع کسي که به زيارت او رفته باشد، علم و اطلاع پيدا مي‏کند...« (وسائل الشيعه، ج 7، ص 415. مستدرک الوسائل، ج 2، ص 363. الأمالي، شيخ طوسي، ص 688) در مورد اين که چرا اين اوقات خاص، مثلا روز جمعه، تأکيد شده است؟ نمي‏توان دليل عقلي مشخصي آورد، اما اين مقدار هست که ايام، روزها و ساعات، حتما با اعمال تعيين شده، نسبت خاصي دارند. اساسا بسياري از اعمال ديني، زمان خاص خودشان‏ را دارند و واجب يا مستحب است که در آن زمان‏ها انجام مي‏شوند. تعيين زمان فقط به خاطر مرتب و منظم بودن کارها نيست، بلکه آثار خاصي براي آن عمل در آن زمان هست که سبب مي‏شود آن زمان خاص براي آن عمل در نظر گرفته شود. اين امر نه فقط در وظايف عبادي بلکه در ساير امور عالم طبيعت نيز چنين است. روشنايي روز با کار و فعاليت و آرامش شب با استراحت و راز و نياز با خدا متناسب است. ظهور و شکوفايي توانايي‏هاي طبيعي، بازي و سرگرمي، مربوط به دوره‏ي کودکي و نوجواني است، نه دوره‏ي پيري.
اين تطابق امور مختلف با زمان، در تمام عالم خلقت مصداق دارد. به عنوان مثال، براي يک نوع ماهي، شب‏هاي مهتابي زمان ادامه‏ي نسل است. وقتي که قرص کامل ماه، در آسمان ظاهر مي‏شود و مد دريا به حداکثر خود مي‏رسد، او مي‏تواند خود را به نهايي‏ترين پوشش آب در ساحل برساند. در انتهاي تلاقي آب و ساحل، در داخل زمين تخم‏گذاري مي‏کند و بر مي‏گردد. در روزهاي ديگر که مد کم‏تر است، تخم‏ها دور از آب دوره‏ي ده روزه‏اي را مي‏گذرانند و به بچه ماهي تبديل مي‏شوند. درست همان موقعي که مد دوباره به حداکثر خود مي‏رسد، بچه‏ها از تخم بيرون مي‏آيند، تنفس در آب را آغاز مي‏کنند و همراه با آب به دريا مي‏پيوندند.
کسي که حرکت اين ماهي در مهتاب را بارها مشاهده کرده باشد و علت را نداند، تعجب مي‏کند و از خود مي‏پرسد که چرا هر وقت مهتاب است ماهي به ساحل حرکت مي‏کند؟ آن را يک اتفاق مي‏پندارد؛ زيرا نمي‏تواند تصور کند که ارتباطي ميان ماهي و دريا و ماه در آسمان باشد. اما اکنون اين رابطه براي ما روشن شده است. در برنامه‏هاي ديني نيز چنين ارتباطهايي هست که علتش را ما نمي‏دانيم. اين که صدقه مانع بلا مي‏شود، دعاي کميل در شب جمعه خوانده مي‏شود، حج در ذي‏الحجه‏
برگزار مي‏شود و زيارت اهل قبور در اوقات خاصي مستحب است، همگي از اين قبيل است. اين‏ها رابطه‏هايي با هم دارند که هنوز بر ما کشف نشده، ولي اين دليل بر انکار آن‏ها نمي‏شود. همان طور در مورد ماهي مذکور نيز کسي که هنوز به واقعيت امر پي نبرده، نمي‏تواند حکم کند که اين يک امري تصادفي است.
با اين توضيح، پاسخ قسمت دوم سؤال نيز معلوم مي‏شود. نمي‏توان گفت که روح در آن اوقات در قبر حضور دارد؛ زيرا قبلا گفتيم که به طور کلي مقصود از عالم قبر در احاديث، اين قبر خاکي اصطلاحي نيست، بلکه مقصود همان عالم برزخ است. اما با توجه به احاديثي همانند حديث اول، مي‏توان گفت که در اوقات سفارش شده، وضعيت مردگان به گونه‏اي است که زيارت براي آنان مفيدتر است و از اين عالم بهره‏ي بيش‏تري مي‏برند.