پرسش :

فلسفه پرداخت خمس چيست؟

پاسخ :
آنچه بيان مي‏شود، تنها بر اساس فهم ما از كتاب و سنت است و چه بسا وجوب خمس، حكمت و علل زيادي داشته باشد كه از ديدما مخفي مانده است:
1. ترديدي نيست كه اسلام به صورت يك مكتب اخلاقي، فلسفي و يا اعتقادي محض ظهور نكرد؛ بلكه به عنوان يك آيين جامع - كه تمام نيازمندي‏هاي مادي و معنوي در آن پيش‏بيني شده - پا به عرصه ظهور گذاشت. از سوي ديگر، اين مكتب از همان عصر پيامبر اسلام‏صلي الله عليه وآله با تأسيس حكومت همراه بود؛ در نتيجه براي اداره آن نياز به يك پشتوانه مالي غني و منظم داشت كه بتواند در سايه تشكيل حكومت اسلامي از بينوايان، بيماران، بي‏سرپرستان، معلولان و يتيمان جامعه دستگيري نمايد و اين خلأ اقتصادي را پر كند. خداوند متعال با نزول آيات زكات، دست ياري و رحمت بي‏پايانش را به كمك نبي اكرم‏صلي الله عليه وآله فرستاد و با واجب ساختن زكات، اين نقص و كاستي را برطرف كرد. اين فريضه الهي از ماليات‏هايي است كه در حقيقت جزو اموال عمومي جامعه اسلامي محسوب مي‏شود و نيز به غير بني هاشم (سادات) اختصاص دارد و لذا مصارف آن عموماً موارد ياد شده است. ولي امام‏عليه السلام به عنوان رئيس حكومت نيز هزينه‏هايي دارد كه بايد تأمين شود. او براي پيشبرد نظام اسلامي و اداره جامعه، به بودجه فراواني نياز دارد. فريضه خمس براي تأمين اين منظور، بر متمكنان جامعه واجب گرديده است.مكارم شيرازي، ناصر، يك صد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص 423 - 425 و تعليقات علي العروة، كتاب الخمس، ص 392. لذا در روايت از خمس به عنوان «وجه الاماره» ياد شده است.ر.ك: وسائل‏الشيعه، ج 6، كتاب‏الخمس، باب 2، ح 12.
2. خداوند متعال براي حفظ كرامت و عزت پيامبر اسلام، محل تأمين بودجه فقرا از بني‏هاشم و منسوبان به آن حضرت را از خمس قرار داد و سهم آنان را قرين سهم خود و رسول فرمود تا زمينه تحقير نسبت به آنان را از بين ببرد؛ چون ممكن است برخي از مردم در پرداخت زكات به فقيران، يك نوع برتري براي خود و حقارتي نسبت به گيرنده احساس كنند. در حالي كه در پرداخت خمس و آنچه كه به عنوان «وجه الاماره» تلقي مي‏شود، قضيه عكس آن است و برتري براي گيرنده مي‏باشد.ر.ك: وسائل الشيعه، ج 6، ابواب قسمة الخمس، باب 1، ح 4 و 8.
3. خمس براي تأمين بودجه هر كار خيري است كه امام بخواهد انجام دهد و براي هر موردي كه صلاح بداند، مصرف كند.«فما كان للّه فهو لرسوله يضعه حيث شاء»؛ «آنچه خاص خدا است، براي پيامبر اسلام است، هر جا صلاح بداند قرار مي‏دهد»: همان، ابواب الانفال، باب 1، ح 12.
4. خمس وسيله‏اي براي رشد و كمال انسان محسوب مي‏شود. همچنان كه هر فرد با انجام دادن هر وظيفه‏اي، مرحله‏اي از كمال را مي‏پيمايد؛ با اداي خمس به قصد قربت و بريدن از دنيا نيز وظيفه‏اش را انجام داده و خود را از گناهان پاك نموده و به سوي كمال ترقي مي‏كند.در مكاتبه امام‏رضاعليه السلام به يكي از يارانش آمده است: «ان اخراجه (خمس) مفتاح رزقكم و تمحيص ذنوبكم»؛ «پرداخت خمس كليد جلب روزي و وسيله آمرزش گناهان است»: همان، ابواب الانفال، باب 3، ح 2.
5. تحقق احياي دين خدا و پياده كردن حكومت اسلامي - كه هدف اصلي اين مكتب است -در همان مكاتبه آمده است «انّ الخمس عوننا علي ديننا»؛ «خمس، كمك ما در پياده كردن دين خداست»: همان، ابواب‏الانفال، باب 3، ح 2. نياز به بودجه مستقل و جداي از بودجه زكات دارد. خمس ثروت بسيار عظيمي براي تأمين هزينه‏هاي يك انقلاب جهت رسيدن به حكومت عدل الهي است.
«قدرت» موجوديت ديني تشيع و زنده ماندن اين مكتب در طول عصر حضور و غيبت، بر اساس خمس استوار بوده است و به اهل‏بيت‏عليهم السلام و علما - كه وارثان آنان هستند - اين توانايي را داد تا با فشار و اختناق دستگاه ظلم در راه خدا ايستادگي كنند.
www.eporsesh.com