پرسش :

چه وقت "ما" به معناي "آن چه‌" و چه موقع به معناي "چيست‌" مي‌آيد; هم چنين "مَن‌" چه زماني به معناي "آن كه‌" و چه وقت به معناي "كيست‌" مي‌آيد؟ لطفاً در صورت امكان براي همةموارد، نمونة قرآني ذكر كنيد.

پاسخ :
كلمه "ما" در عربي‌، گاهي به صورت اسم به كار مي‌رود و گاهي به صورت حرف‌، در صورت اول‌، نيز گاهي معرفه است و گاهي نكره‌; اگر به صورت معرفه به كار رود آن هم به صورت ناقصه نه تامّه ـ نام آن "ماي موصوله‌" است و به زبان فارسي "آن چه‌" معنا مي‌دهد، مانند: "ما عندكم ينفد و ما عندالله باق‌; آن چه نزد شماست فاني مي‌شود، و اما آن چه نزد خداست باقي است‌." ; " يَـََّأَيُّهَا الَّذِين‌َ ءَامَنُواْ لِم‌َ تَقُولُون‌َ مَا لاَ تَفْعَلُون‌َ ;(صف‌،2) اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! چرا مي‌گوييد آن چه را كه عمل نمي‌كنيد."
اما در صورتي كه كلمه "ما" به صورت اسم و نكره ـ كه در بردارندة معناي حرفي باشد ـ بيايد، گونه‌اي از آن‌، استفهامي نام دارد كه در فارسي به معناي "چيست‌" مي‌آيد، مانند: " وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَـَمُوسَي‌َ ;(طه‌،17) و آن چيست در دست راست تو، اي موسي‌؟" ; "وَ مَآ أَدْرَغ‌كَ مَا لَيْلَة‌ُ الْقَدْرِ ;(قدر،2) و تو چه مي‌داني كه چيست شب قدر؟"
اما كلمة "مَن‌" به فتح ميم‌: در صورتي كه "شرطيه‌" يا "موصوله‌" باشد، به معناي "آن كه‌" و "كسي كه‌" معنا خواهد داد ; شرطيه مانند: ".. مَن يَعْمَل‌ْ سُوَّءًا يُجْزَ بِه‌ِي ...;(نسأ،123) آن كه عمل بدي انجام دهد، كيفر داده مي‌شود." ; " مَن جَآءَ بِالْحَسَنَة‌ِ فَلَه‌ُو عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَآءَ بِالسَّيِّئَة‌ِ فَلاَ يُجْزَي‌ََّ إِلآ مِثْلَهَا وَهُم‌ْ لاَ يُظْـلَمُون‌َ ;(انعام‌،160) كسي كه كار نيكي به جا آورد، ده برابر آن پاداش دارد، و كسي كه كار بدي انجام دهد، جز به مانند آن كيفر نخواهد ديد." و موصوله‌، مانند: " أَلَم‌ْ تَرَ أَن‌َّ اللَّه‌َ يَسْجُدُ لَه‌ُو مَن فِي السَّمَـَوَ َت‌ِ وَ مَن فِي الاْ ?َرْض‌ِ... ;(حج‌،18) آيا نديدي كه آن كه در آسمان‌ها و آن كه در زمين است‌، براي خداسجده مي‌كند."(مغني اللبيب‌، ابن هشام انصاري‌، ج 1، ص 296 ـ 328، نشر مكتبة داوودي‌.)
eporsesh.com