پرسش :
عملکرد سازمان ملل در قبال استفاده عراق از سلاح هاى شیمیایى و نیز بمباران مناطق مسکونى ایران چه بود و این اقدام ها چقدر در روند جنگ تأثیر داشت؟
پاسخ :
پس از آغاز جنگ شهرها و بمباران شیمیایى نیروهاى ایرانى به وسیله عراق، سازمان ملل نیز در مقابل این اقدامات قطعنامهها و بیانیههایى صادر نموده است که با بررسى آنها مىتوان به عملکرد این سازمان در قبال اقدامات فوق پى برد و تأثیر آن را در روند جنگ سنجید.
شوراى امنیت سازمان ملل چهارمین قطعنامهى خود (شمارهى 540) درباره جنگ ایران و عراق را در 31 اکتبر 1983 (1 آبان 1362) به دبنال گسترش دامنه جنگ شهرها و نفتکشها صادر نمود. در این قطعنامه شوراى امنیت همه موارد نقض حقوق بینالملل بشر دوستانه را در تمام زمینهها، به ویژه مفاد کنوانسیونهاى 1949 ژنو، محکوم مىکند و خواستار قطع فورى همهى عملیات نظامى علیه هدفهاى غیر نظامى از جمله شهرها و مناطق مسکونى مىشود. در این قطعنامه یک نکته واقعبینانه به چشم مىخورد و آن اینکه بر اساس گزارش نمایندگان ویژه دبیر کل در مورد حملات عراق به شهرها و مناطق مسکونى و تخریب عمدى شهرهاى هویزه و خرمشهر، به طور ضمنى در بند 2 بدون ذکر نام عراق، نقض حقوق بشر دوستانه و حمله به اهداف غیر نظامى تقبیح شده است.
پس از آن در پى کاربرد سلاح شیمیایى به وسیله عراق در عملیات خیبر علیه نیروهاى ایرانى، نیز شوراى امنیت دولت عراق را به خاطر کنوانسیون 1925 ژنو دربارهى منع کاربرد سلاحهاى شیمیایى مورد نکوهش قرار داد.
همچنین شوراى امنیت به دنبال تداوم جنگ شهرها و حملات موشکى به مناطق مسکونى، دو بیانیه در عرض 10 روز صادر کرد. بیانیههاى 5 و 15 مارس 1985 (14و24 اسفند 1363) که هر دو درباره حملات به مناطق مسکونى بود. در این بیانیهها شوراى امنیت ضمن تقاضاى قطع این حملات، از ایران و عراق خواست تا به تعهد خود نزد دبیر کل مبنى بر عدم حمله به هدفهاى غیر نظامى متعهد باشند. شوراى امنیت مدتى بعد در 25 آوریل 1985 (5 / 2 / 1364) بیانیهى دیگرى درباره کاربرد سلاح شیمیایى منتشر کرد که در آن از دو کشور خواست از به کارگیرى هر نوع سالح شیمیایى علیه نیروها و مناطق غیر نظامى یکدیگر خوددارى کنند.
علاوه بر این، شوراى امنیت در ششمین قطعنامه خود درباره جنگ ایران و عراق یعنى قطعنامه 582 که در 24 فوریهى 1986 (5 / 12 / 1364) صادر کرد، از بمباران مراکز جمعیتى کاملا غیر نظامى و نقض حقوق بشر دوستانه و دیگر قوانین برخورد مسلحانه و به ویژه استفاده از سلاحهاى شیمیایى مغایر با تعهدات پروتکل 1925 ژنو اظهار تأسف نمود.
در واکنش به قطعنامه 582، ایران آن را ناقص و بىاعتبار و غیر قابل اجرا اعلام کرد و عراق نیز همچنان به کاربرد سلاح شیمیایى استمرار بخشید. پس از آن شوراى امنیت در پى ملاحظهى گزارش هیئت اعزامى دبیر کل سازمان ملل که مأموریت معاینهى مجروحان ناشى از کاربرد بمبهاى شیمیایى بسترى در بیمارستانهاى اروپا را به عهده داشت، در تایخ 21 مارس 1986 (اول فرودین 1365) بیانیهاى در محکومیت عراق صادر کرد. در این بیانیه، با توجه به اتفاق نظر کارشناسان مبنى بر اینکه عراق در موارد زیادى مکررا از سلاحهاى شیمیایى علیه نیروهاى ایرانى استفاده کرده، شوراى امنیت استفاده از سلاحهاى شیمیایى را که ناقض صریح پروتکل 1925 ژنو است قویا محکوم مىنماید و با یادآورى بیانیههاى قبلى در این مورد، رعایت پروتکل فوق را خواستار مىشود.
شورا همچنین در قطعنامه 598، بمباران مراکز غیر نظامى و نقض اصول بشر دوستانه و استفاده از سلاح شیمیایى را سرزنش کرده، اعلام مىکند که تصمیم دارد کلیه عملیات نظامى بین ایران و عراق را خاتمه دهد. شوراى امنیت دو قطعنامهى دیگر پس از قطعنامهى 598 صادر مىکند که هر دو آنها درباره منع کاربرد سلاحهاى شیمیایى بود.
شوارى امنیت در تاریخ 9 مه 1988 (1 / 2 / ) نیز قطعنامه 612 خود را صادر کرد. در این قطعنامه 1- بر ضرورت عاجل رعایت دقیق مفاد پروتکل منع استفاده از گازهاى سمى، خفقانآور یا گازهاى دیگر و نیز سلاحهاى میکروبى که در 17 ژوئیه 1925 در ژنو امضا شده است، تأکید مىکند. 2- تداوم استفاده از سلاحهاى شیمیایى در جنگ ایران و عراق را که برخلاف تعهدات ناشى از پروتکل ژنو است، قویا محکوم مىکند. 3- از طرفین توقع دارد که در آینده از استفاده از جنگ افزارهاى شیمیایى با توجه به تعهداتشان به موجب پروتکل ژنو خوددارى کنند. 4- از کلیه کشورها مىخواهد که بر اعمال و یا تداوم اعمال نظارت شدید بر صدور مواد و تولیدات شیمیایى - که در ساخت جنگ افزارهاى شیمیایى به کار مىروند - به کشورهاى متخاصم جنگ بیفزایند . 5- تصمیم مىگیرد که موضوع را دنبال کند و عزم خود را به منظور بررسى مجدد این قطعنامه اعلام مىدارد.
در قطعنامه 620 نیز که همانند قطعنامه 612 تنظیم شده است، شورا کاربرد سلاح شیمیایى در جنگ ایران و عراق را محکوم و تأیید مىکند که چنین استفادهاى علیه ایران شدت و تکرار بیشترى داشته است.
از طرف دیگر، خاویر پرز دکوئیار دبیر کل سازمان ملل متحد، نیز که از آغاز سال 1982 دبیر کلى سازمان را بر عهده گرفته بود، اقداماتى در زمینه جلوگیرى از جنگ شهرها و کاربرد سلاح شیمیایى انجام داد. دبیر کل در پى تشدید حملات به مناطق مسکونى پیامى به رؤساى جمهور دو کشور فرستاد و از آنها خواست که از هرگونه حمله به مناطق مسکونى خوددارى ورزند که در 12 ژوئن 1984 پس از موافقت طرفین درگیر، جنگ شهرها قطع گردید.
به هر حال، سازمان ملل متحد بیانیهها و قطعنامههاى متعددى در قبال کاربرد سلاح شیمیایى و بمباران مناطق غیر مسکونى صادر کرد و کشورهاى درگیر را نیز دعوت نمود که اصول بشر دوستانه و مفاد پروتکل 1925 ژنو را رعایت کنند که تا اینجاى کار به نظر مىرسد بسیار خوب کار کرده است. اما مهم این است که در این بیانیهها و قطعنامهها سازمان ملل در مسئلهى کاربرد بمبهاى شیمیایى در مواقعى نادر، عراق را محکوم کرده است و در بعضى مواقع حتى اعلام مىدارد که از سلاح شیمیایى در جنگ استفاده شده است، ولى از استفاده کنندهى آن نامى نمىبرد و یا شدیدا آن را محکوم نمىکند و از جوامع بینالمللى نیز نمىخواهد که این عمل عراق را به دلیل نقض پروتکل 1925 ژنو محکوم کنند، بلکه بسیار راحت از کنار مسئله گذشته و به توبیخ و توصیه بسنده مىکند؛ تنها بعد از تصویب قطعنامه 598، یعنى زمانى که اعضاى شوراى امنیت عملا تصمیم گرفتند که به جنگ خاتمه دهند در قطعنامههاى 612 و 620 کاربرد سلاح شیمیایى را قویا محکوم مىکند و اذعان مىکند که استفاده این سلاح علیه ایران تکرار و شدت بیشترى داشته است. در مورد بمباران مناطق مسکونى هم سازمان ملل به طور جدى تصمیم نگرفته است یا نخواسته است که این مسئله را حل کند و تنها به توصیه و دعوت طرفین به رعایت اصول بشر دوستانه بسنده کرده است.
بنابراین عدم قطعیت بیانیهها و قطعنامههاى سازمان ملل متحد در این زمینه موجب مىشد که رژیم عراق در کاربرد این سلاحها نه تنها ترسى به خود راه ندهد، بلکه حتى تشویق شود تا سلاح شیمیایى در ابعاد گستردهترى استفاده کند و همچنین مناطق غیرنظامى ایران را بمباران و موشکباران نماید.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
پس از آغاز جنگ شهرها و بمباران شیمیایى نیروهاى ایرانى به وسیله عراق، سازمان ملل نیز در مقابل این اقدامات قطعنامهها و بیانیههایى صادر نموده است که با بررسى آنها مىتوان به عملکرد این سازمان در قبال اقدامات فوق پى برد و تأثیر آن را در روند جنگ سنجید.
شوراى امنیت سازمان ملل چهارمین قطعنامهى خود (شمارهى 540) درباره جنگ ایران و عراق را در 31 اکتبر 1983 (1 آبان 1362) به دبنال گسترش دامنه جنگ شهرها و نفتکشها صادر نمود. در این قطعنامه شوراى امنیت همه موارد نقض حقوق بینالملل بشر دوستانه را در تمام زمینهها، به ویژه مفاد کنوانسیونهاى 1949 ژنو، محکوم مىکند و خواستار قطع فورى همهى عملیات نظامى علیه هدفهاى غیر نظامى از جمله شهرها و مناطق مسکونى مىشود. در این قطعنامه یک نکته واقعبینانه به چشم مىخورد و آن اینکه بر اساس گزارش نمایندگان ویژه دبیر کل در مورد حملات عراق به شهرها و مناطق مسکونى و تخریب عمدى شهرهاى هویزه و خرمشهر، به طور ضمنى در بند 2 بدون ذکر نام عراق، نقض حقوق بشر دوستانه و حمله به اهداف غیر نظامى تقبیح شده است.
پس از آن در پى کاربرد سلاح شیمیایى به وسیله عراق در عملیات خیبر علیه نیروهاى ایرانى، نیز شوراى امنیت دولت عراق را به خاطر کنوانسیون 1925 ژنو دربارهى منع کاربرد سلاحهاى شیمیایى مورد نکوهش قرار داد.
همچنین شوراى امنیت به دنبال تداوم جنگ شهرها و حملات موشکى به مناطق مسکونى، دو بیانیه در عرض 10 روز صادر کرد. بیانیههاى 5 و 15 مارس 1985 (14و24 اسفند 1363) که هر دو درباره حملات به مناطق مسکونى بود. در این بیانیهها شوراى امنیت ضمن تقاضاى قطع این حملات، از ایران و عراق خواست تا به تعهد خود نزد دبیر کل مبنى بر عدم حمله به هدفهاى غیر نظامى متعهد باشند. شوراى امنیت مدتى بعد در 25 آوریل 1985 (5 / 2 / 1364) بیانیهى دیگرى درباره کاربرد سلاح شیمیایى منتشر کرد که در آن از دو کشور خواست از به کارگیرى هر نوع سالح شیمیایى علیه نیروها و مناطق غیر نظامى یکدیگر خوددارى کنند.
علاوه بر این، شوراى امنیت در ششمین قطعنامه خود درباره جنگ ایران و عراق یعنى قطعنامه 582 که در 24 فوریهى 1986 (5 / 12 / 1364) صادر کرد، از بمباران مراکز جمعیتى کاملا غیر نظامى و نقض حقوق بشر دوستانه و دیگر قوانین برخورد مسلحانه و به ویژه استفاده از سلاحهاى شیمیایى مغایر با تعهدات پروتکل 1925 ژنو اظهار تأسف نمود.
در واکنش به قطعنامه 582، ایران آن را ناقص و بىاعتبار و غیر قابل اجرا اعلام کرد و عراق نیز همچنان به کاربرد سلاح شیمیایى استمرار بخشید. پس از آن شوراى امنیت در پى ملاحظهى گزارش هیئت اعزامى دبیر کل سازمان ملل که مأموریت معاینهى مجروحان ناشى از کاربرد بمبهاى شیمیایى بسترى در بیمارستانهاى اروپا را به عهده داشت، در تایخ 21 مارس 1986 (اول فرودین 1365) بیانیهاى در محکومیت عراق صادر کرد. در این بیانیه، با توجه به اتفاق نظر کارشناسان مبنى بر اینکه عراق در موارد زیادى مکررا از سلاحهاى شیمیایى علیه نیروهاى ایرانى استفاده کرده، شوراى امنیت استفاده از سلاحهاى شیمیایى را که ناقض صریح پروتکل 1925 ژنو است قویا محکوم مىنماید و با یادآورى بیانیههاى قبلى در این مورد، رعایت پروتکل فوق را خواستار مىشود.
شورا همچنین در قطعنامه 598، بمباران مراکز غیر نظامى و نقض اصول بشر دوستانه و استفاده از سلاح شیمیایى را سرزنش کرده، اعلام مىکند که تصمیم دارد کلیه عملیات نظامى بین ایران و عراق را خاتمه دهد. شوراى امنیت دو قطعنامهى دیگر پس از قطعنامهى 598 صادر مىکند که هر دو آنها درباره منع کاربرد سلاحهاى شیمیایى بود.
شوارى امنیت در تاریخ 9 مه 1988 (1 / 2 / ) نیز قطعنامه 612 خود را صادر کرد. در این قطعنامه 1- بر ضرورت عاجل رعایت دقیق مفاد پروتکل منع استفاده از گازهاى سمى، خفقانآور یا گازهاى دیگر و نیز سلاحهاى میکروبى که در 17 ژوئیه 1925 در ژنو امضا شده است، تأکید مىکند. 2- تداوم استفاده از سلاحهاى شیمیایى در جنگ ایران و عراق را که برخلاف تعهدات ناشى از پروتکل ژنو است، قویا محکوم مىکند. 3- از طرفین توقع دارد که در آینده از استفاده از جنگ افزارهاى شیمیایى با توجه به تعهداتشان به موجب پروتکل ژنو خوددارى کنند. 4- از کلیه کشورها مىخواهد که بر اعمال و یا تداوم اعمال نظارت شدید بر صدور مواد و تولیدات شیمیایى - که در ساخت جنگ افزارهاى شیمیایى به کار مىروند - به کشورهاى متخاصم جنگ بیفزایند . 5- تصمیم مىگیرد که موضوع را دنبال کند و عزم خود را به منظور بررسى مجدد این قطعنامه اعلام مىدارد.
در قطعنامه 620 نیز که همانند قطعنامه 612 تنظیم شده است، شورا کاربرد سلاح شیمیایى در جنگ ایران و عراق را محکوم و تأیید مىکند که چنین استفادهاى علیه ایران شدت و تکرار بیشترى داشته است.
از طرف دیگر، خاویر پرز دکوئیار دبیر کل سازمان ملل متحد، نیز که از آغاز سال 1982 دبیر کلى سازمان را بر عهده گرفته بود، اقداماتى در زمینه جلوگیرى از جنگ شهرها و کاربرد سلاح شیمیایى انجام داد. دبیر کل در پى تشدید حملات به مناطق مسکونى پیامى به رؤساى جمهور دو کشور فرستاد و از آنها خواست که از هرگونه حمله به مناطق مسکونى خوددارى ورزند که در 12 ژوئن 1984 پس از موافقت طرفین درگیر، جنگ شهرها قطع گردید.
به هر حال، سازمان ملل متحد بیانیهها و قطعنامههاى متعددى در قبال کاربرد سلاح شیمیایى و بمباران مناطق غیر مسکونى صادر کرد و کشورهاى درگیر را نیز دعوت نمود که اصول بشر دوستانه و مفاد پروتکل 1925 ژنو را رعایت کنند که تا اینجاى کار به نظر مىرسد بسیار خوب کار کرده است. اما مهم این است که در این بیانیهها و قطعنامهها سازمان ملل در مسئلهى کاربرد بمبهاى شیمیایى در مواقعى نادر، عراق را محکوم کرده است و در بعضى مواقع حتى اعلام مىدارد که از سلاح شیمیایى در جنگ استفاده شده است، ولى از استفاده کنندهى آن نامى نمىبرد و یا شدیدا آن را محکوم نمىکند و از جوامع بینالمللى نیز نمىخواهد که این عمل عراق را به دلیل نقض پروتکل 1925 ژنو محکوم کنند، بلکه بسیار راحت از کنار مسئله گذشته و به توبیخ و توصیه بسنده مىکند؛ تنها بعد از تصویب قطعنامه 598، یعنى زمانى که اعضاى شوراى امنیت عملا تصمیم گرفتند که به جنگ خاتمه دهند در قطعنامههاى 612 و 620 کاربرد سلاح شیمیایى را قویا محکوم مىکند و اذعان مىکند که استفاده این سلاح علیه ایران تکرار و شدت بیشترى داشته است. در مورد بمباران مناطق مسکونى هم سازمان ملل به طور جدى تصمیم نگرفته است یا نخواسته است که این مسئله را حل کند و تنها به توصیه و دعوت طرفین به رعایت اصول بشر دوستانه بسنده کرده است.
بنابراین عدم قطعیت بیانیهها و قطعنامههاى سازمان ملل متحد در این زمینه موجب مىشد که رژیم عراق در کاربرد این سلاحها نه تنها ترسى به خود راه ندهد، بلکه حتى تشویق شود تا سلاح شیمیایى در ابعاد گستردهترى استفاده کند و همچنین مناطق غیرنظامى ایران را بمباران و موشکباران نماید.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
