پرسش :
دلایل حمله ى عراق به تأسیسات نفتى و زیر بنایى ایران در جنگ چه بود و چه میزان از این تأسیسات تخریب شد؟
پاسخ :
پس از این که ارتش عراق در جبههى زمینى از پیشروى باز ماند و بعد از آنکه ایران قطعنامهى 540 شوراى امنیت سازمان ملل درباره آتش بس را رد نمود (آبان 1362)، رژیم عراق استراتژى جدیدى براى وادار کردن ایران به سازش اتخاذ کرد و رسما به شوراى امنیت اعلام نمود که حق کامل خود را براى حمله به هدفهایى در ایران، در هر کجا که باشد، محفوظ مىدارد. از هدفهاى اصلى این استراتژى جدید عراق حمله به تأسیسات نفتى و شهرهاى ایران بوده است.
عراق با حمله به نفتکشها و بمباران تأسیسات نفتى ایران - که با پیشرفتهترین هواپیماها و موشکها انجام مىشد - مىکوشید از تولید و فروش نفت ایران جلوگیرى کند تا هم درآمد ارزى ایران به حداقل برسد و هم تأمین نیازهاى داخلى به فرآوردههاى نفتى با مشکل مواجه شود. کاهش درآمدهاى ارزى، خرید تسلیحات و تجهیزات نظامى و همچنین واردات کالاى اساسى )مانند گندم و دارو( را با دشوارى رو به رو مىکرد. پیامدهاى طبیعى چنین وضعیتى کاهش توان رزمى، افزایش نارضایتى عمومى و تشدید فشار بر نظام جمهورى اسلامى ایران بود. همهى این فشارهایى که عراق با همکارى آمریکا و غرب بر ایران وارد مىکرد، با امید به ساقط کردن نظام جمهورى اسلامى یا وادار کردن آن به سازش بود.
بخشى از اقدامات عراق در این زمینه چنین بود:
بعد از این که ایران قطعنامه 540 شوراى امنیت را رد کرد، عراق در سال 1362 به 34 کشتى بارى و نفتکش در خلیج فارس حمله کرد و در سالهاى 1363 و 1364 نیز 83 کشتى در خلیج فارس هدف موشکهاى عراق قرار گرفت و منهدم شد. در سالهاى بعد این روند با پشتیبانى یا سکوت غرب سیر صعودى یافت، طورى که در سال 1365 تعداد 70 کشتى و سال 1366 نیز 95 کشتى مورد اصابت قرار گرفت. انهدام کشتىهاى نفتکش یکى از بزرگترین صدمات را به صدور نفت و اقتصاد ایران وارد آورد.
علاوه بر این، عراق براى نخستین بار در 14 مرداد 1364 حملهى موفقیت آمیز خود را علیه پایانه نفتى ایران در خارک انجام داد و هر دو پایانهى »تى« و »اچ« در دو سوى این جزیره را منهدم کرد و پس از یک سال نیز توانست سیستم دفاعى ضد هوایى پیچیدهى خارک را از کار بیندازد.
عراق مجددا در اواخر شهریور 1365 و نیز یک ماه پس از آن به خارک حمله کرد. خارک حدود 12 لنگراه تحویل نفت داشت که با وجود حملات مداوم عراق، سه تا چهار لنگرگاه آن همیشه فعال نگه داشته مىشد. اما در آخرین حمله، عراق توانست براى یک روز صادرات نفت ایران از خارک را متوقف کند که پس از آن ایران تصمیم گرفت تا نفت خود را از خارک با تانکر به دهانهى خلیج فارس منتقل کند.
همراه با این تجاوزات، حملات عراق به پالایشگاههاى نفت ایران نیز خسارتهاى مهمى بر تأسیسات نفتى ایران وارد مىکرد. پس از حمله به پالایشگاه آبادان در همان روزهاى اول جنگ و انهدام آن، ایران روزانه حدود صد هزار بشکه فرآوردهها نفتى تصفیه شده وارد مىکرد. واردات نفت تصفیه شده پس از بمباران پالایشگاههاى دیگر سه برابر شد. درآمد ایران از نفت در اسفند 1364 حدود 420 میلیون دلار در ماه بود که نسبت به درآمد 3 / 1 میلیارد دلارى ماهانه در سال قبل به یک سوم سقوط کرد.
عراق به سبب برترى نیروى هوایى، آزادانه هدفهاى اقتصادى را در عمق خاک ایران بمباران مىکرد. تلمبه خانهى نفت اصفهان و چندین کارخانهى برق در کرمانشاه، از جمله نقاطى بود که هدف قرار گرفت و خسارات زیادى به آنها وارد شد.
علاوه بر اینها، عراق تأسیسات زیر بنایى، کارخانهها، ساختمانها و فرودگاههاى متعددى را در نقاط مختلف ایران هدف حمله قرار داد که خسارات فراوانى به اقتصاد ایران وارد آمد به گونهاى که برخى آثار آن نیز همچنان برجاست.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
پس از این که ارتش عراق در جبههى زمینى از پیشروى باز ماند و بعد از آنکه ایران قطعنامهى 540 شوراى امنیت سازمان ملل درباره آتش بس را رد نمود (آبان 1362)، رژیم عراق استراتژى جدیدى براى وادار کردن ایران به سازش اتخاذ کرد و رسما به شوراى امنیت اعلام نمود که حق کامل خود را براى حمله به هدفهایى در ایران، در هر کجا که باشد، محفوظ مىدارد. از هدفهاى اصلى این استراتژى جدید عراق حمله به تأسیسات نفتى و شهرهاى ایران بوده است.
عراق با حمله به نفتکشها و بمباران تأسیسات نفتى ایران - که با پیشرفتهترین هواپیماها و موشکها انجام مىشد - مىکوشید از تولید و فروش نفت ایران جلوگیرى کند تا هم درآمد ارزى ایران به حداقل برسد و هم تأمین نیازهاى داخلى به فرآوردههاى نفتى با مشکل مواجه شود. کاهش درآمدهاى ارزى، خرید تسلیحات و تجهیزات نظامى و همچنین واردات کالاى اساسى )مانند گندم و دارو( را با دشوارى رو به رو مىکرد. پیامدهاى طبیعى چنین وضعیتى کاهش توان رزمى، افزایش نارضایتى عمومى و تشدید فشار بر نظام جمهورى اسلامى ایران بود. همهى این فشارهایى که عراق با همکارى آمریکا و غرب بر ایران وارد مىکرد، با امید به ساقط کردن نظام جمهورى اسلامى یا وادار کردن آن به سازش بود.
بخشى از اقدامات عراق در این زمینه چنین بود:
بعد از این که ایران قطعنامه 540 شوراى امنیت را رد کرد، عراق در سال 1362 به 34 کشتى بارى و نفتکش در خلیج فارس حمله کرد و در سالهاى 1363 و 1364 نیز 83 کشتى در خلیج فارس هدف موشکهاى عراق قرار گرفت و منهدم شد. در سالهاى بعد این روند با پشتیبانى یا سکوت غرب سیر صعودى یافت، طورى که در سال 1365 تعداد 70 کشتى و سال 1366 نیز 95 کشتى مورد اصابت قرار گرفت. انهدام کشتىهاى نفتکش یکى از بزرگترین صدمات را به صدور نفت و اقتصاد ایران وارد آورد.
علاوه بر این، عراق براى نخستین بار در 14 مرداد 1364 حملهى موفقیت آمیز خود را علیه پایانه نفتى ایران در خارک انجام داد و هر دو پایانهى »تى« و »اچ« در دو سوى این جزیره را منهدم کرد و پس از یک سال نیز توانست سیستم دفاعى ضد هوایى پیچیدهى خارک را از کار بیندازد.
عراق مجددا در اواخر شهریور 1365 و نیز یک ماه پس از آن به خارک حمله کرد. خارک حدود 12 لنگراه تحویل نفت داشت که با وجود حملات مداوم عراق، سه تا چهار لنگرگاه آن همیشه فعال نگه داشته مىشد. اما در آخرین حمله، عراق توانست براى یک روز صادرات نفت ایران از خارک را متوقف کند که پس از آن ایران تصمیم گرفت تا نفت خود را از خارک با تانکر به دهانهى خلیج فارس منتقل کند.
همراه با این تجاوزات، حملات عراق به پالایشگاههاى نفت ایران نیز خسارتهاى مهمى بر تأسیسات نفتى ایران وارد مىکرد. پس از حمله به پالایشگاه آبادان در همان روزهاى اول جنگ و انهدام آن، ایران روزانه حدود صد هزار بشکه فرآوردهها نفتى تصفیه شده وارد مىکرد. واردات نفت تصفیه شده پس از بمباران پالایشگاههاى دیگر سه برابر شد. درآمد ایران از نفت در اسفند 1364 حدود 420 میلیون دلار در ماه بود که نسبت به درآمد 3 / 1 میلیارد دلارى ماهانه در سال قبل به یک سوم سقوط کرد.
عراق به سبب برترى نیروى هوایى، آزادانه هدفهاى اقتصادى را در عمق خاک ایران بمباران مىکرد. تلمبه خانهى نفت اصفهان و چندین کارخانهى برق در کرمانشاه، از جمله نقاطى بود که هدف قرار گرفت و خسارات زیادى به آنها وارد شد.
علاوه بر اینها، عراق تأسیسات زیر بنایى، کارخانهها، ساختمانها و فرودگاههاى متعددى را در نقاط مختلف ایران هدف حمله قرار داد که خسارات فراوانى به اقتصاد ایران وارد آمد به گونهاى که برخى آثار آن نیز همچنان برجاست.
منبع: جنگ ایران و عراق، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
