پرسش :
راه رسیدن به تکامل چیست؟ یعنى انسان چگونه مى تواند بر گناهان و شیطان فائق آید؟
پاسخ :
نکته بسیار مهم چیره شدن بر گناه و وسوسه هاى شیطانى، از بین بردن بسترها و زمینه هاى نفوذ و تسلّط شیطان مى باشد؛ در ذیل به برخى از زمینه ها و روزنه هاى نفوذ شیطان اشاره مى شود:
1. بطالت و بیکارى
پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله فرمودند: «خداوند از جوان بیکار ناخرسند است»1. از اینجا ضرورت نظم و برنامه ریزى روشن مى شود. جوانى که براى خواب و خوراک و تحصیل و تفریح خود برنامه منظّم دارد، مجال و فرصتى براى نفوذ شیطان در خود باز نمى کند.
2. تنهایى و خلوت
اگر بیکارى با خلوت و تنهایى همراه گردد، راه براى نفوذ شیطان هموارتر مى شود. البتّه خلوت هایى زیان بار است که در آن زمینه و بستر گناه و وسوسه هاى شیطانى فراهم شود؛ وگرنه خلوت کردن براى انس با خداوند و مناجات با او و تحصیل علوم و معارف امرى پسندیده به شمار مى آید.
3. عدم کنترل و تسلّط بر قوه خیال
رها کردن قوه خیال و دامن زدن به خیال پردازى، راه را براى وسوسه هاى شیطانى باز مى گذارد. بهترین راه کنترل و مراقبت از قواى خیال و خیال پردازى هاى گناه آلود و افسار گسیخته، مراقبت از «نگاه» مى باشد. دیدن تصاویر و صحنه هاى غیراخلاقى، قوه خیال را ملتهب و ناآرام مى نماید؛ زیرا خیال همانند مرغى است، که در هر لحظه خود را به شاخه اى مى آویزد و انسان را همراه خود مى کشاند و مانع تمرکز در کارها و پیشرفت مى شود.
امام خمینى رحمه الله در این باره مى گویند: «ملتفت باش که خیالات فاسد و قبیح و تصوّرات باطل از القائات شیطان است که مى خواهد جنود خود را در مملکت باطن تو برقرار کند ... این سنگر را که خیلى مهم است از دست شیطان بگیر. اگر اینجا غالب شدى امیدوار باش».2
از این رو شایسته است که انسان از خواندن برخى کتاب ها و رمان ها یا دیدن فیلم ها و صحنه هاى ناروا خوددارى نماید؛ در روایات، نگاه گناه آلود به تیر زهرآلودى که از کمان شیطان رها مى شود، تشبیه شده است.
4. عدم کنترل و دقت در غذا
خداوند در قرآن کریم مى فرماید:
«فَلْیَنْظُرِ الاْءِنْسانُ إِلى طَعامِهِ»3؛
«انسان باید به غذاى خویش بنگرد».
شایسته است که انسان از جهت حلال و حرام بودن غذا و خوردنى ها دقّت لازم را داشته باشد. خوردن غذاى حرام تأثیر بسیار بدى بر رشد و تعالى روحى و نفسانى انسان دارد.
همچنین در مقدار و کمیّت غذا نیز باید مراقبت کرد؛ در روایاتى از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: «هیچ چیز به اندازه پُرخورى به قلب و روح مؤمن زیان و ضرر نمى رساند، پُرخورى دو چیز را به دنبال خود مى آورد: الف) قساوت قلب، ب) تهییج و تحریک شهوت»4.
5. غفلت از یاد خدا و آخرت
خداوند در قرآن مى فرماید:
«وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ»5؛
«و هر کس از یاد خدا روى گرداند، شیطان را به سراغ او فرستیم، پس همواره قرین و همراه او است!».
یاد و ذکر خداوند و توجّه به نعمت هاى او زنگارهاى غفلت و گناه را از دل انسان مى زداید. ذکر خداوند مانع تسلّط شیطان بر قلب انسان مى گردد.
اساسا «ذکر» و «فکر» دو بال پرواز به سوى کعبه مقصود است. نماز به عنوان بارزترین مصداق ذکر خداوند انسان را از گناه باز مى دارد؛
«إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ»6؛
«نماز انسان را از زشتى ها و گناه باز مى دارد».
البتّه نمازى که همراه با خشوع و حضور قلب و احساس خوارى و ذلّت در برابر عظمت پروردگار باشد.
همچنین قرآن کریم به عنوان مصداق بارز ذکر «إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ»7 و تلاوت همراه با تدّبر آن، نقش مهمّى را در طهارت نفس و دورى از گناهان ایفا مى کند. اگر انسان در طول زندگى روزانه زبان و فکر و دل و رفتار خود را متوجّه پروردگار نماید، خداوند نیز به یاد او خواهد بود و او را مورد لطف ویژه خود قرار خواهد داد؛
«فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ»8؛
«پس به یاد من باشید تا به یاد شما باشم! و شکر مرا گویید و نعمت هایم را کفران نکنید».
6. صفات ناپسند و رذایل اخلاقى
صفات ناپسند نفسانى مانند حرص، حسد، خود بزرگ بینى، کینه ورزى، تکبّر، بخل و تعصّب هر کدام روزنه و دریچه اى براى ورود شیطان به نفس آدمى است. عالمان اخلاق بر آنند که شیطان مانند سگ گرسنه اى است که به دنبال غذاى مناسب مى گردد و صفات ناپسند و رذایل نفسانى همچون گوشت و نان و خورش لذیذ براى شیطان است.9
از همین جا ضرورت استاد و مربى خود ساخته و وارسته اخلاق نمایان مى گردد؛ بدون مربى و استاد مجرّب اخلاق، طى نمودن راه کمال دشوار مى باشد؛ از این رو حضرت موسى علیه السلام به حضرت خضر علیه السلام مى فرماید:
«هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً»10؛
«آیا از تو پیروى کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و کمال است، به من بیاموزى؟»
7. غفلت از پیامدهاى منفى گناه
توجّه به آثار و پیامدهاى منفى گناهان و پیروى از وسوسه هاى گمراه کننده شیطان، نقش بسیار بازدارنده اى دارد. در متون دینى علاوه بر آثار دردناک گناه مانند خوارى و خفّت در برابر دیدگان مردم و عذاب شدید و دردناک، به برخى از پیامدهاى دنیوى گناه اشاره شده است؛ پیامدهایى مانند: «سلب رزق و روزى انسان»، «فراموش کردن دانشى که انسان فرا گرفته»، «محرومیت از شب زنده دارى و نماز شب»، «زایل شدن نعمت و خرّمى در زندگى»، «محروم شدن از باران و برکات آسمانى»11.
خداوند در آیاتى از قرآن، مصیبت ها و بلاهاى رسیده به انسان و ظهور فساد در خشکى و دریا را معلول عملکرد ناپسند و گناهان انسان مى داند:
«وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ»12؛
«هر مصیبتى به شما رسد به خاطر اعمالى است که انجام داده اید».
«ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ»13؛
«فساد در خشکى و دریا به خاطر کارهایى که مردم انجام داده اند آشکار شده است».
در پایان به دو نکته مهم اشاره مى شود:
یک. اهل معرفت بر آنند که انسان تا زمانى که در جاذبه کمال مطلق قرار نگرفته، به طور کامل از بند گناهان و وسواس شیطانى رهایى نمى یابد؛ عشق و ایمان شدید به سرچشمه هستى و کمال نامحدود یعنى خداوند متعال و پیوند عاشقانه با او مایه نجات انسان از دام گناه و شیطان مى گردد، خداوند در قرآن مؤمنان را شدیدترین دوست داران خود معرفى مى نماید:
«وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّهِ »14؛
«کسانى که به خداوند ایمان دارند شدیدترین محبّت را به او دارند».
همچنین معرفت و محبت به انسان کامل و ولىّ خدا که مظهر اسماء و صفات زیباى پروردگار است، و آینه اى است که همه کمالات و خوبى ها و اوصاف پروردگار را مى نمایاند بزرگترین عامل سعادت و نیک بختى است. از این رو توسّل به اهل بیت عصمت و طهارت و ارتباط عاشقانه و صمیمى با آن انسان هاى کامل و پاک، مورد سفارش اکید واقع شده است.
دو. استفاده از روش «مشارطه»، «مراقبه»، «محاسبه»، «معاتبه»، نقش بسزایى در نگهدارى انسان از گناهان ایفا مى کند. شرط کردن با نفس در صبحگاهان که مرتکب گناه نگردد، و مراقبت از نفس در طول روز و حساب کشى از آن در شب و سرزنش آن در پس از ارتکاب خطا و گناه، از روش هاى مورد تأکید مربّیان اخلاق مى باشد.
پی نوشت:
1. محمّدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج 1، ص 152، قم: دارالکتب العلمیة.
2. چهل حدیث، ص 18.
3. عبس 80، آیه 24.
4. میزان الحکمة، ج 1، ص 88.
5. زخرف 43، آیه 36.
6. عنکبوت 29، آیه 45.
7. حجر 15، آیه 9.
8. بقره 2، آیه 152.
9. جامع السعادات، ج 1، ص 154.
10. کهف 18، آیه 66.
11. میزان الحکمه، ج 2، صص 995 ـ 994.
12. شورى 42، آیه 30.
13. روم 30، آیه 41.
14. بقره 2، آیه 165.
منبع: www.porseman.org
نکته بسیار مهم چیره شدن بر گناه و وسوسه هاى شیطانى، از بین بردن بسترها و زمینه هاى نفوذ و تسلّط شیطان مى باشد؛ در ذیل به برخى از زمینه ها و روزنه هاى نفوذ شیطان اشاره مى شود:
1. بطالت و بیکارى
پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله فرمودند: «خداوند از جوان بیکار ناخرسند است»1. از اینجا ضرورت نظم و برنامه ریزى روشن مى شود. جوانى که براى خواب و خوراک و تحصیل و تفریح خود برنامه منظّم دارد، مجال و فرصتى براى نفوذ شیطان در خود باز نمى کند.
2. تنهایى و خلوت
اگر بیکارى با خلوت و تنهایى همراه گردد، راه براى نفوذ شیطان هموارتر مى شود. البتّه خلوت هایى زیان بار است که در آن زمینه و بستر گناه و وسوسه هاى شیطانى فراهم شود؛ وگرنه خلوت کردن براى انس با خداوند و مناجات با او و تحصیل علوم و معارف امرى پسندیده به شمار مى آید.
3. عدم کنترل و تسلّط بر قوه خیال
رها کردن قوه خیال و دامن زدن به خیال پردازى، راه را براى وسوسه هاى شیطانى باز مى گذارد. بهترین راه کنترل و مراقبت از قواى خیال و خیال پردازى هاى گناه آلود و افسار گسیخته، مراقبت از «نگاه» مى باشد. دیدن تصاویر و صحنه هاى غیراخلاقى، قوه خیال را ملتهب و ناآرام مى نماید؛ زیرا خیال همانند مرغى است، که در هر لحظه خود را به شاخه اى مى آویزد و انسان را همراه خود مى کشاند و مانع تمرکز در کارها و پیشرفت مى شود.
امام خمینى رحمه الله در این باره مى گویند: «ملتفت باش که خیالات فاسد و قبیح و تصوّرات باطل از القائات شیطان است که مى خواهد جنود خود را در مملکت باطن تو برقرار کند ... این سنگر را که خیلى مهم است از دست شیطان بگیر. اگر اینجا غالب شدى امیدوار باش».2
از این رو شایسته است که انسان از خواندن برخى کتاب ها و رمان ها یا دیدن فیلم ها و صحنه هاى ناروا خوددارى نماید؛ در روایات، نگاه گناه آلود به تیر زهرآلودى که از کمان شیطان رها مى شود، تشبیه شده است.
4. عدم کنترل و دقت در غذا
خداوند در قرآن کریم مى فرماید:
«فَلْیَنْظُرِ الاْءِنْسانُ إِلى طَعامِهِ»3؛
«انسان باید به غذاى خویش بنگرد».
شایسته است که انسان از جهت حلال و حرام بودن غذا و خوردنى ها دقّت لازم را داشته باشد. خوردن غذاى حرام تأثیر بسیار بدى بر رشد و تعالى روحى و نفسانى انسان دارد.
همچنین در مقدار و کمیّت غذا نیز باید مراقبت کرد؛ در روایاتى از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: «هیچ چیز به اندازه پُرخورى به قلب و روح مؤمن زیان و ضرر نمى رساند، پُرخورى دو چیز را به دنبال خود مى آورد: الف) قساوت قلب، ب) تهییج و تحریک شهوت»4.
5. غفلت از یاد خدا و آخرت
خداوند در قرآن مى فرماید:
«وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ»5؛
«و هر کس از یاد خدا روى گرداند، شیطان را به سراغ او فرستیم، پس همواره قرین و همراه او است!».
یاد و ذکر خداوند و توجّه به نعمت هاى او زنگارهاى غفلت و گناه را از دل انسان مى زداید. ذکر خداوند مانع تسلّط شیطان بر قلب انسان مى گردد.
اساسا «ذکر» و «فکر» دو بال پرواز به سوى کعبه مقصود است. نماز به عنوان بارزترین مصداق ذکر خداوند انسان را از گناه باز مى دارد؛
«إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ»6؛
«نماز انسان را از زشتى ها و گناه باز مى دارد».
البتّه نمازى که همراه با خشوع و حضور قلب و احساس خوارى و ذلّت در برابر عظمت پروردگار باشد.
همچنین قرآن کریم به عنوان مصداق بارز ذکر «إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ»7 و تلاوت همراه با تدّبر آن، نقش مهمّى را در طهارت نفس و دورى از گناهان ایفا مى کند. اگر انسان در طول زندگى روزانه زبان و فکر و دل و رفتار خود را متوجّه پروردگار نماید، خداوند نیز به یاد او خواهد بود و او را مورد لطف ویژه خود قرار خواهد داد؛
«فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ»8؛
«پس به یاد من باشید تا به یاد شما باشم! و شکر مرا گویید و نعمت هایم را کفران نکنید».
6. صفات ناپسند و رذایل اخلاقى
صفات ناپسند نفسانى مانند حرص، حسد، خود بزرگ بینى، کینه ورزى، تکبّر، بخل و تعصّب هر کدام روزنه و دریچه اى براى ورود شیطان به نفس آدمى است. عالمان اخلاق بر آنند که شیطان مانند سگ گرسنه اى است که به دنبال غذاى مناسب مى گردد و صفات ناپسند و رذایل نفسانى همچون گوشت و نان و خورش لذیذ براى شیطان است.9
از همین جا ضرورت استاد و مربى خود ساخته و وارسته اخلاق نمایان مى گردد؛ بدون مربى و استاد مجرّب اخلاق، طى نمودن راه کمال دشوار مى باشد؛ از این رو حضرت موسى علیه السلام به حضرت خضر علیه السلام مى فرماید:
«هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً»10؛
«آیا از تو پیروى کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و کمال است، به من بیاموزى؟»
7. غفلت از پیامدهاى منفى گناه
توجّه به آثار و پیامدهاى منفى گناهان و پیروى از وسوسه هاى گمراه کننده شیطان، نقش بسیار بازدارنده اى دارد. در متون دینى علاوه بر آثار دردناک گناه مانند خوارى و خفّت در برابر دیدگان مردم و عذاب شدید و دردناک، به برخى از پیامدهاى دنیوى گناه اشاره شده است؛ پیامدهایى مانند: «سلب رزق و روزى انسان»، «فراموش کردن دانشى که انسان فرا گرفته»، «محرومیت از شب زنده دارى و نماز شب»، «زایل شدن نعمت و خرّمى در زندگى»، «محروم شدن از باران و برکات آسمانى»11.
خداوند در آیاتى از قرآن، مصیبت ها و بلاهاى رسیده به انسان و ظهور فساد در خشکى و دریا را معلول عملکرد ناپسند و گناهان انسان مى داند:
«وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ»12؛
«هر مصیبتى به شما رسد به خاطر اعمالى است که انجام داده اید».
«ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ»13؛
«فساد در خشکى و دریا به خاطر کارهایى که مردم انجام داده اند آشکار شده است».
در پایان به دو نکته مهم اشاره مى شود:
یک. اهل معرفت بر آنند که انسان تا زمانى که در جاذبه کمال مطلق قرار نگرفته، به طور کامل از بند گناهان و وسواس شیطانى رهایى نمى یابد؛ عشق و ایمان شدید به سرچشمه هستى و کمال نامحدود یعنى خداوند متعال و پیوند عاشقانه با او مایه نجات انسان از دام گناه و شیطان مى گردد، خداوند در قرآن مؤمنان را شدیدترین دوست داران خود معرفى مى نماید:
«وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّهِ »14؛
«کسانى که به خداوند ایمان دارند شدیدترین محبّت را به او دارند».
همچنین معرفت و محبت به انسان کامل و ولىّ خدا که مظهر اسماء و صفات زیباى پروردگار است، و آینه اى است که همه کمالات و خوبى ها و اوصاف پروردگار را مى نمایاند بزرگترین عامل سعادت و نیک بختى است. از این رو توسّل به اهل بیت عصمت و طهارت و ارتباط عاشقانه و صمیمى با آن انسان هاى کامل و پاک، مورد سفارش اکید واقع شده است.
دو. استفاده از روش «مشارطه»، «مراقبه»، «محاسبه»، «معاتبه»، نقش بسزایى در نگهدارى انسان از گناهان ایفا مى کند. شرط کردن با نفس در صبحگاهان که مرتکب گناه نگردد، و مراقبت از نفس در طول روز و حساب کشى از آن در شب و سرزنش آن در پس از ارتکاب خطا و گناه، از روش هاى مورد تأکید مربّیان اخلاق مى باشد.
پی نوشت:
1. محمّدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج 1، ص 152، قم: دارالکتب العلمیة.
2. چهل حدیث، ص 18.
3. عبس 80، آیه 24.
4. میزان الحکمة، ج 1، ص 88.
5. زخرف 43، آیه 36.
6. عنکبوت 29، آیه 45.
7. حجر 15، آیه 9.
8. بقره 2، آیه 152.
9. جامع السعادات، ج 1، ص 154.
10. کهف 18، آیه 66.
11. میزان الحکمه، ج 2، صص 995 ـ 994.
12. شورى 42، آیه 30.
13. روم 30، آیه 41.
14. بقره 2، آیه 165.
منبع: www.porseman.org
