هدف رشد از دیدگاه اسلام (بخش اول)

از دیدگاه اسلام؛ رشد معنای ارزشی و اخلاقی عمیق و گسترده ای دارد. از همین رو برای آن اهدافی تعیین شده است که در این نوشتار به برخی از این اهداف می پردازیم. با ما همراه باشید.
يکشنبه، 14 بهمن 1397
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
هدف رشد از دیدگاه اسلام (بخش اول)
رشد در متون اسلامی به معنای هدایت، نجات، صلاح و ... می باشد. 
 
چکیده: از دیدگاه اسلام؛ رشد معنای ارزشی و اخلاقی عمیق و گسترده ای دارد. از همین رو برای آن اهدافی تعیین شده است که در این نوشتار به برخی از این اهداف می پردازیم. با ما همراه باشید. 

تعداد کلمات 1011 / تخمین زمان مطالعه 6 دقیقه
هدف رشد از دیدگاه اسلام (بخش اول)

هدف رشد از دیدگاه اسلام

 از دیدگاه اسلام، رشد معنای ارزشی و اخلاقی عمیق و گسترده ای دارد؛ این کلمه در متون اسلامی به معنای هدایت، نجات، صلاح، کمال، یافتن راه و جاده مستقیم آمده است.
مقابل کلمه رشد، واژه «غی» است که به معنای گمراهی، انحراف و بیرون افتادن از جاده است. قرآن در آیات مختلفی رشد و غی را در مقابل یکدیگر به کار برده است:
در (پذیرفتن) دین اکراه (و اجبار) نیست؛ راه رشد و راه غی (بر همه کس) روشن گردیده است.[1] متکبران آنانند که اگر راه رشد را ببینند، آن را به عنوان راه انتخاب نمی کنند، ولی اگر راه گمراهی (غی) را ببینند، آن را انتخاب می کنند (و پیش می گیرند).[2]
بنابراین، از دیدگاه اسلام رشد در تعالی انسان جایگاهی والا و ارزشمند دارد و انسان در مسیر تعالی و کمال خویش می تواند به آن دست یابد؛ البته هرکس آسان به این جایگاه و مقام بلند نمی رسد.
پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: هنگامی که خداوند خیر کسی را بخواهد، او را در دین فقیه و آگاه می سازد (به او فهم دین می دهد) و رشدش را به او الهام می کند.[3]
بنابراین می توان گفت که رشد و تربیت از دیدگاه اسلام، رشد و تربیت اخلاقی است و هدف اسلام این است که انسان را به جایگاه اخلاقی و ارزشی او برساند.
 پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: من برای تمام و کامل کردن مکارم اخلاق به پیغمبری مبعوث شدم.[4]
 رشد اخلاقی از دیدگاه اسلام
 نخست باید پرسید که معنای اخلاقی بودن یک عمل چیست؟ فرق کار اخلاقی با کارهای دیگر این است که کار اخلاقی قابل ستایش و تحسین است و انسان برای آن، ارزش خاصی قائل است؛ این ارزش با مقیاسهای مادی قابل سنجش نیست و در آنها نوعی قداست و ارزش وجود دارد و برخلاف افعال غریزی و طبیعی، از روی طبع و غریزه انجام نمی گیرد. می توان گفت که فعل اخلاقی دارای شرایط زیر است:
١. جزو کارهای طبیعی و عادی نیست.
۲. با اختیار و انتخاب برگزیده می شود.
3. مبتنی بر غریزه است و انسان عاقل آن را انجام می دهد.
امام سجاد (علیه السلام) در دعای مکارم الاخلاق خود، نمونه ای از کارهای اخلاقی را چنین معرفی می کند:
خدایا مرا به زینت صالحان بیارای و لباس پرهیزکاران بر من بپوشان با گستردن عدل و داد، فرونشاندن خشم، خاموش کردن آتش دشمنی، به هم پیوستن پراکندگان (الفت دادن دلهای از هم رنجیده)، اصلاح فسادی که بین مردم است، فاش کردن خیر ونیکی، پنهان کردن عیب و زشتی، نرم خویی، فروتنی، رفتار نیک، وقار و سنگینی، خوشخویی با مردم، پیشی گرفتن در نیکیها، برگزیدن احسان و نیکی بدون انتظار پاداش، سرزنش نکردن دیگران، نیکی کردن به کسی که مستحق نیست و... .[5]
ویژگیهای افعال اخلاقی. از دیدگاه اسلام در اعمال و افعال اخلاقی، عوامل و عناصر مشخصی نقش دارد که مهمترین آنها به شرح زیر است:
 

١. نیت در کارهای اخلاقی.

اساس افعال اخلاقی و عبادی در اسلام نیت است و کار با ارزش آن است که از روی نیت، قصد و توجه و آگاهی انجام شود.
پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: هیچ عملی جز با نیت (ارزشمند) نیست.[6]
از دیدگاه اسلام، نیت در هر عملی دو رکن دارد: اول اینکه کار باید از روی توجه و التفات انجام گیرد، نه از روی عادت؛ دوم اینکه انگیزه عمل از روی اخلاق باشد؛ یعنی انسان در هر عملی، بداند چه کار می کند و این کار را برای چه هدفی انجام می دهد؛ به همین دلیل اهمیت نیت حتی از خود عمل بیشتر است؛ یعنی نیت خیر بر عمل خیر و نیت شر بر عمل شر مقدم است.
پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: نیت مؤمن بهتر از عمل اوست و نیت کار از عمل او بدتر است؛ چرا که هرکس بر طبق نیت خود عمل می کند.[7]
 

٢. نقش خودکنترلی در افعال اخلاقی

از دیدگاه اسلام، چون هر انسانی توانایی اختیار و تصمیم گیری دارد و مبنای رفتار وی نیز اراده و اختیار اوست و با توجه به اینکه در درون هرکس وسیله شناخت درست از غلط قرار داده شده است، هر فرد باید مسئولیت کارهای خود را بر عهده بگیرد؛ بنابراین هر کس در مقابل اعمال خوب و بد خویش مسئول است. انسان در حفظ و کنترل خویش چنان مسئولیتی دارد که خطا و گمراهی دیگران نیز نمی تواند دلیلی بر خطا و نادرستی عمل او به شمار آید.
قرآن می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید، بر شما باد به (مواظبت) خودتان که (گمراهی) گمراهان به شما زیان نمی زند، هرگاه هدایت یافته باشید.[8]
بنابراین، اسلام در برنامه رشد و تربیت اخلاقی به اینکه فرد خود را کنترل کند اهمیت زیادی می دهد و برای مراقبت از خویش سفارشها و تأکیدهای بسیاری می کند. اسلام معتقد است تا ویژگی مراقبت از نفس و خودکنترلی در انسان تقویت نشود و مورد توجه قرار نگیرد، تربیتها و سفارشهای محیط نیز نمی تواند موثر باشد.
امام صادق (علیه السلام) می فرماید: کسی که از خود، برای خویش واعظی قرار نداده باشد (خود واعظ خویش نباشد) موعظه های دیگران برای او فایده ای نخواهد داشت.[9]
در اینجا دو نکته قابل ذکر است؛ اول آنکه از دیدگاه اسلام امکان بروز خودکنترلی و مسئولیت پذیری به طور مستقیم، از دوران بلوغ و سن تکلیف به وجود می آید. بدیهی است تا قبل از این مرحله، عوامل محیطی و تربیتی نقش حساستری بر عهده دارند؛ ولی باید اساس و محور تربیت محیط نیز همین اصل باشد و محیط باید مقدمات این ویژگی پسندیده را در انسان فراهم آورد؛ دوم آنکه مسئولیت پذیری و بر عهده گرفتن مسئولیت امر نامحدود و نامعینی نیست، بلکه هرکس به اندازه توانایی و استعدادی که دارد، عهده دار تکلیف و مسئولیت است.[10]


 
پی نوشت:

[1] . بقره، ۲۵۶.
[2] . اعراف، ۱۴۶.
[3] . من یرد الله به خیرا یفقهه فی الدین و یلهمه رشده.
[4] . . نهج الفصاحه، ص ۱۹۱.
[5] . صحیفه سجادیه فیض الاسلام، دعای مکارم الاخلاق، ص ۱۳۳.
[6] . کلینی، ج ۱، ص ۷۰. 
[7] . همو، ج ۳، ص ۱۲۴. 
[8] . مائده، ۱۰۵.
[9] . من لم یجعل له من نفسه واعظا فإن مواعظ الناس لن تغنی عنه شیئا.
[10] . طلاق، ۷.



 
منبع: کتاب «روانشناسی رشد»
نویسنده: دکتر سوسن سیف و دیگران 
 


 

بیشتر بخوانید:
عوامل موثر در رشد از دیدگاه اسلام (بخش اول)
عوامل موثر در رشد از دیدگاه اسلام (بخش دوم)
مراحل رشد از دیدگاه اسلام (بخش اول)
مراحل رشد در کودکان
مراحل رشد کودک
سن و مراحل رشد کودک



ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
خالد قدومی: باکسی که دنبال ترور است نمیشود مذاکره کرد
play_arrow
خالد قدومی: باکسی که دنبال ترور است نمیشود مذاکره کرد
شورای امنیت سازمان ملل به یک ناظر منفعل و بی‌قدرت تبدیل شده
play_arrow
شورای امنیت سازمان ملل به یک ناظر منفعل و بی‌قدرت تبدیل شده
یک سال حبس برای خرید، فروش، حمل و نگهداری مواد مخدر در کشور عراق
play_arrow
یک سال حبس برای خرید، فروش، حمل و نگهداری مواد مخدر در کشور عراق
ملی‌پوش سنگ‌نوردی: من به‌خاطر مردمم و شهیدانی که برای کشور خون دادند ماندم
play_arrow
ملی‌پوش سنگ‌نوردی: من به‌خاطر مردمم و شهیدانی که برای کشور خون دادند ماندم
منهدم شدن خودروهای زرهی ارتش رژیم صهیونیستی در کرانه باختری
play_arrow
منهدم شدن خودروهای زرهی ارتش رژیم صهیونیستی در کرانه باختری
حزب‌الله: مقر تیپ گولانی را هدف قرار دادیم
play_arrow
حزب‌الله: مقر تیپ گولانی را هدف قرار دادیم
ژاپنی‌ها در این مکان عمومی اصلاً حرف نمی‌زنند!
play_arrow
ژاپنی‌ها در این مکان عمومی اصلاً حرف نمی‌زنند!
پاداش کشورهای مختلف برای مدال‌آوران المپیک
play_arrow
پاداش کشورهای مختلف برای مدال‌آوران المپیک
زیباترین تکنیک در مسابقات تکواندو المپیک 2024
play_arrow
زیباترین تکنیک در مسابقات تکواندو المپیک 2024
نماز روز بیست و سوم ماه مبارک رمضان
نماز روز بیست و سوم ماه مبارک رمضان
نماز روز بیست و دوم ماه مبارک رمضان
نماز روز بیست و دوم ماه مبارک رمضان
آرین سلیمی و مهران برخورداری روی دوش مردم در بدو ورود به کشور
play_arrow
آرین سلیمی و مهران برخورداری روی دوش مردم در بدو ورود به کشور
کشف بقایای اسکلتی یک مرد و زن و گنجینه‌ همراه آن‌ها متعلق به ۲ هزار سال پیش
play_arrow
کشف بقایای اسکلتی یک مرد و زن و گنجینه‌ همراه آن‌ها متعلق به ۲ هزار سال پیش
نجف و شور اربعین حسینی
play_arrow
نجف و شور اربعین حسینی
زیارت کربلا در بیان امام صادق (ع)
play_arrow
زیارت کربلا در بیان امام صادق (ع)