سام یاتسن

(1866ــ 1925) Sum Yatsen

دکتر سون یاتسن از آزادیخواهان بزرگ و اولین رئیس جمهور چین با رفتاری ملایم و از زورگوئی متنفر و از دانش و تمدن و آداب و رسوم غربی آگاه و یکنفر مسیحی با ایمان بود که در نولولووهنک کنگ در رشته پزشکی تحصیلاتش را بپایان رسانید. ولی چون اوضاع اجتماعی و سیاسی کشورش دستخوش نابسامانی های بسیار بود وارد عالم سیاست گشت.

‏قدرت حکومت چند صد ساله سلسله منچو رو بسستی نهاده، بیگانگان با ناوهای جنگی و سربازان فراوان وارد بندرگاههای کشور چین میگشتند و با استفاده از قدرت نظامی و نیرنگ های سیاسی بگرفتن امتیازات اقتصادی و پایگاههای نظامی با داشتن مصونیت های سیاسی می پرداختند و درنتیجه کشور پهناور چین دستخوش آشوب های بسیار گشت، جنگ داخلی و ادعاهای خانهای محلی روبافزایش بود، واقعه مشت زنان که بتحریک ملکه چین برپا و جنگ تریاک که برای از میان بردن امتیازات خارجی ایجاد شده بود، بیش از پیش این کشور را گرفتار ناآرامی و ناامنی کرده بود، درین احوال دکتر سون یاتسن به انجمن جوانان چین پیوست و هدف این جمعیت برانداختن حکومت سلطنتی چین (سلسله منچو) بود.

انجمن جوانان چین نخست نامه ای مؤدبانه حاوی تذکراتی درباره افزودن بر تعداد نمایندگان، جلوگیری از فساد و رشوه خواری مأموران عالی رتبه و لغو یا جلوگیری از نفوذ خارجی ها و اصلاحات لازم و اساسی در قوانین کشور به ملکه چین (امپراتوریس) نوشتند اما، ملکه دستخوش هوس های خود بود. لذا توجهی باین نامه نکرد. انجمن جوانان چین دریافت که ‏امیدی به حکومت سلطنتی چین نباید داشت لذا در شانگهای بطرح نقشه های طغیان و قیام ضد حکومت ستمگر پرداختند و اقدام بخرید سلاح از انگلستان بطور پنهانی کردند ولی جاسوسان و مأموران امنیتی ملکه از جزئیات نقشه آگاه شدند و انجمن بزودی دریافت که نقشه آنها فاش گشته است. عده ای از طرف حکومت دستگیر و بقیه فراری و پنهان شدند و یاتسن از جمله فراریان بود.

دکتر سون یاتسن با شور وطن پرستی و با امیدی که وطن عزیزشان بآنان داشت بطرح نقشه های عملی تر و محتاطانه تر پرداخت و برای این منظور به آمریکا رفت، از آنجا که می دانست توده های وطن پرست بواسطه بی تجربگی در امر مبارزه کار چندانی از پیش نخواهند برد و یارای مقاومت ندارند و در برابر ارتش منظم و مجرب حکومت نمی توانند قیام پایداری کنند لذا با یکی از نظامیان باتجربه آمریکائی بنام هومرلی طرح دوستی ریخت و بوی وعده رئیس ستاد شورشیان را برای انقلابی که ‏بزودی در چین برپا خواهند کرد داد.

هومرلی درباره ژاپن اطلاعاتی داشت علاوه بر این نویسندگی نیز میکرد وارد چین گشت و به همکاری با دکتر یاتسن پرداخت.

دومین قیام یاتسن و یارانش نیز با شکست روبرو گشت، ازینرو دکتر سون یاتسن را ‏زحمت توانست در لباس مرد قایقرانی خود را نجات دهد  و از راه رودخانه وارد کانتون گردید. یاتسن بعد ازین واقعه دوبار دیگر به غرب سفر کرد. در لندن دکتر یاتسن بعادت همیشگی خود در روز یک شنبه بکلیسا میرفت که در راه ناگهان درشکه ای توقف کرد عده ای از آن بیرون ریخته یاتسن را بزور بدرون کالسکه برده و از آنجا به سفارت چین بردند تا بطور قاچاق او را روانه چین سازند از بخت خوش یکنفر خدمت کار انگلیسی سفارت چین ازین امر مطلع گشت لذا ماجرا را به پلیس لندن اطلاع داد. اما چون سفارت دارای مصونیت سیاسی است پلیس سفارت را تحت مراقبت گرفت تا وقتی که یاتسن را بطور قاچاق میخواستند از انگلستان خارج کنند و چون سفارت چین بچنین عملی دست زد بمحض بیرون بردن یاتسن بوسیله مأموران ملکه چین از سفارت آنها را دستگیر، یاتسن را آزاد و مأموران تبه کار را زندانی کردند.

دکتر یاتسن پس از این واقعه، سخت دست بکار به ثمر رسانیدن انقلاب و واژگون کردن سلطنت چین شد و نقشه ای انقلابی را که بر سه اصل: ملیت، دموکراسی و سوسیالیسم متکی بود طراحی کرد با این سه اصل قطع نفوذ بیگانگان و بیرون راندن خارجیان سوء استفاده چی و بدست آوردن مقام و حرمت ملیت مردم چین در جامعه جهانی. در اصل دوم مقصود وی سرنگون کردن نظام سلطنتی و برانداختن امپراتوریس چین و سپردن حکومت بدست یک حکومت ملی بود و با اصل سوسیالیسم می خواست قدرت مالکان بزرگ و خان های نیم مستقل محلی و امتیازات ناروای معدودی گردنکش و قلدر را بنفع توده مردم لغو کند.

دکتر یاتسن حزب کومومینتانگ را تأسیس کرد و سر لوحه برنامه اش برقراری حکومت جمهوری در کشور چین بود. عده ای از طرفداران یاتسن توانستند مخالفان امپراتوری چین را بطرفداری حزب خود درآورند و این حزب بزودی قدرت فراوان در داخل چین بدست آورد و دکتر یاتسن همچنان از تبعیدگاه حزب را رهبری میکرد.