محمد شمس تبریزی
(وف 672/643)، عارف و صوفى. ملقب به شمسالدین، سلطان الاولیاء الواصلین، تاج المحبوبین، قطب العارفین، فخرالموحدین، آیه تفضیل الاخرین على الاولین حجةاللَّه على المومنین، وارث عراق بود در اصطلاح عرفا و اهل طریقت به شمسالحق موصوف است. وى از پیشوایان بزرگ تصوف در عصر خود در آذربایجان و آسیاى صغیر و از خلفاى ركنالدین سجاسى و پیرو طریقهى ضیاءالدین ابونجیب سهروردى بوده است. برخى وى را مرید شیخ ابوبكر سلمه باف تبریزى و بعضى مرید باباكمال خجندى مىدانند. وى در بغداد با اوحدالدین كرمانى و فخرالدین عراقى دیدار كرد. محمد بلخى در تمامى فنون طریقت مرید و تربیت شدهى شمس تبریزى است وى در سال 642 ق ضمن سفرهاى طولانى خود به قونیه رسید و مولوى را ملاقات كرد دیدار شمس، مولوى را به یكباره دگرگون كرد و از آن پس مولوى پشت پا به مقامات دنیوى زد و دست ارادت از دامان ارشاد شمس برنداشت. مولانا او را با القاب خسرو اعظم، خداوندان اسرار، سلطان سلطانان جان، نور مطلق، جان جان جان، شمع نه فلك، بحر رحمت، مفخر آفاق، خورشید مطلق، روح مصور و بخت مكرر خوانده است. گاهى او را آتش نهفته در شراب، غریو پیچیده در فریاد، اصل وجود و ایجاد مىشمارد. خود شمس شاعر نبوده و «دیوانى هم كه به نام وى مشهور و در ایران چاپ شده از مولوى است كه محض ایفاى وظیفهى ارادت و ابقاى نام نیك پیر و مرشد خود و اظهار قدردانى از حق ارشاد او یك قسمت از اشعار خود را به نام وى منتشر ساخته است. وى در قونیه وفات یافت، یا به دست علاءالدین محمد پسر مولوى و یا به دست جمعى از متعصبین قونیه كه علاءالدین نیز یكى از ایشان بود مقتول شد. قبر وى یا نزد قبر بهاءالدین ولد پدر ملاى رومى یا در مدرسهى ملاى رومى نزد قبر امیر بدرالدین بانى مدرسه است. از آثار وى: «مقامات»، «پندنامه». شمس جامهى بازرگان مىپوشید و در شهرى كه وارد مىشد مانند بازرگانان در كاروانسرا منزل مىكرد و قفل بزرگى بر در حجرهى خود مىزد، چنانچه گویى كالاى گرانبهائى در اندرون آن است و حال آن كه آنجا حصیر پارهاى بیش نبود. روزگار خود را به ریاضت و جهانگردى مىگذاشت گاهى در یكى از شهرهاى به مكتبدارى مىپرداخت و زمانى دیگر شلوار بند مىبافت و از درآمد آن زندگى مىكرد.[1]
(بخش 1) تبریزى، محمد بن على بن ملك داد ملقب به شمسالدین عارف معروف (و. تبریز 582 ه.ق.؟- ف. پس از 645 ه.ق.). خاندان وى از مردم تبریز بودند. شمس ابتدا مرید شیخ ابوبكر زنبیل باف (یا سله باف) تبریزى بود. شمس به گفته خود جمله ولایتها از او یافته، لیكن مرتبه شمس بدانجا رسید كه به پیر خود قانع نبود و در طلب اكمل سفرى شد، و در اقطار مختلف به سیاحت پرداخت و به خدمت از ابدال و اقطاب رسید. بعضى او را از تربیت یافتگان بابا كمال خجندى نوشتهاند. وى در ضمن سیر و سلوك گاهى مكتب دارى مىكرد و اجرت نمىگرفت. چهارده ماه در شهر حلب در حجره مدرسهاى به ریاضت مشغول بود و پیوسته نمد سیاه مىپوشید. وقتى در اثناى سیاحت به بغداد رسید و شیخ اوحدالدین كرمانى- كه شیخ یكى از خانقاههاى بغداد بود و عشق زیبا چهرگان را اصل مسلك خود قرار داده بود و آن را وسیله نیل به جمال و كمال مطلق مىشمرد، دیدار كرد، پرسید كه «در چیستى؟» گفت: «ماه را در آب طشت مىبینم» فرمود كه «اگر در گردن دنبل ندارى، چرا در آسمان نمىبینى؟» مراد اوحدالدین آن بود كه جمال مطلق را در مظهر انسانى كه لطیف است مىجویم، و شمسالدین بر وى آشكار كرد كه اگر از غرض شهوانى عارى باشى همه عالم مظهر جمال كلى است، و او را در همه و بیرون از مظاهر توانى دید. اوحدالدین به رغبت تمام گفت كه بعدالیوم میخواهم در بندگیت باشم، گفت به صحبت ما طاقت نیارى. شیخ به جد گرفت، فرمود به شرطى كه على ملأالناس در میان بازار بغداد با من نبیذ بنوشى گفت: نتوانم. گفت: براى من نبیذ خاص توانى آورد؟ گتف: نتوانم. گفت: وقتى من نوش مىكنم با من توانى مصاحبت كردن؟ گفت نه نتوانم. شمسالدین بانگى بزد كه «از پیش مردان دور شو!» از این حكایت و روایات دیگر بر مىآید كه شمسالدین به حدود ظاهر بىاعتنا و به رسوم پشت پا زده بود و غرض وى از این سخنان آزمایش اوحدالدین بود. روزى در خانقاه نصرةالدین وزیر اجلاس عظیم بود و بزرگى را به شیخى تنزیل مىكردند و شیوخ و علما و امرا و حكما حاضر بودند و هر یكى در انواع علوم و حكم و فنون كلمات مىگفتند و بحثها مىكردند مگر شمسالدین در كنجى مراقب گشته بود، ناگاه برخاست و از سر غیرت بانگى بر ایشان زد كه تا كى از این حدیثها مینازید؟ یكى در میان شما از حدثتى قلبى عن ربى خبرى نگویید. این سخنان كه مى گویید از حدیث و تفسیر و حكمت و غیره سخنان مردم آن زمان است كه هر یكى در عهدى به مسند مردى نشسته بودند و از درد حالات خود معانى مىگفتند، و چون مردان این عهد شمایید. اسرار و سخنان شما كو؟ شمس بامداد روز شنبه 26 جمادىالآخر سال 642 ه.ق. به قونیه رسید. درباره برخورد مولوى بدو روایات مختلف است. (مولوى).
به هر حال مولوى مجذوب او گردید و از سر مجلس درس و بحث و وعظ درگذشت. یاران مولانا و مردم قونیه قصد شمس كردند و او را ساحر خواندند. شمس رنجیده خاطر گشت، سر خویش گرفت و برفت. (21 شوال 643 ه.ق.). مولانا به طلب شمس به قدم جد ایستاد ولى اثرى پیدا نشده در آخر خبر یافت كه وى در دمشق (شام) است، نامه و پیام (به صورت غزلهاى لطیف) متواتر كرد و پیك در پیك پیوست. عاقبت دل شمس نرم شد. یاران مولانا نیز در اعتذار درآمدند و مولانا عذرشان بپذیرفت و فرزند خود سلطان ولد را به طلب شمس روانه دمشق كرد تا در دمشق شمس را دریافت و ره آوردى كه به امر پدر از نقود با خود آورده بود نثار قدم وى كرد و پیامها بگزارد. شمس خواهش مولانا بپذیرفت و عازم قونیه گردید (سال 644 ه ق.) سلطان ولد بندگیها نمود و پیش از یك ماه از سر صدق و نیاز پیاده در ركاب شمس راه مىسپرد تا به قونیه رسید و خاطر مولانا شكفته گردید و چندى با او صحبت داشت. باز مردم قونیه و مریدان به خشم درآمدند و بدگویى شمس آغاز كردند. مولانا را دیوانه و شمس را جادو خواندند. فقیهان و عوام قونیه بشوریدند. از این رو شمس دل از قونیه بركند و مولانا دو سال در طلب شمس بود و دوباره به دمشق سفر كرد. ولى اثرى از او پیدا نشد و انجام كارش پیدا نیست. سال غیتبش را 645 ه ق. دانستهاند. از آثار اوست: كتابى به نام «مقالات» (مجموع آنچه كه شمس در مجالس بیان كرده و سؤال و جوابهایى كه میانه او و مولانا یا مریدان و منكران رد و بدل شده) (نسخه آن در كتابخانه قونیه محفوظ است)، «ده فصل» از معارف و لطایف اقوال وى كه افلاكى در مناقبالعارفین نقل كرده است. این هر دو یادداشتهایى است كه مریدان از سخنان شمس فراهم و تدوین كردهاند (فروزانفر. مولانا جلالالدین محمد ص 99 -53)
تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.