علینقی وزیری
(1358 -1265 ش)، موسیقیدان. معروف به كلنل وزیرى. در تهران به دنیا آمد. در پانزده سالگى تار را نزد دایى خود، حسینعلى خان، فراگرفت و بعد نزد درویش خان و آقا حسینقلى رفت و از شاگردان ممتاز آنها گردید. وى چندى نیز نزد یاور خان، كه سرپرست موزیك نظام بود، مقامات موسیقى و نت را آموخت. وزیرى مدت سه سال در پاریس و دو سال در آلمان علم هماهنگى (هارمونى) و خط نت و دیگر اصول موسیقى غرب را فراگرفت و از هنرستان موسیقى برلن فارغالتحصیل گردید. پس از بازگشت به ایران، در 1302 ق به تأسیس مدرسهى عالى موسیقى در تهران همت گماشت كه از جمله شاگردان آن مدرسه، روحاللَّه خالقى، ابوالحسن صبا، موسى معروفى، جواد معروفى و حشمت سنجرى بودند و یك سال بعد اقدام به تأسیس كلوپ موزیكال، جهت اجراى كنسرت نمود. او در 1307 ش ریاست مدرسه موزیك (هنرستان عالى موسیقى) را به عهده گرفت و در 1308 ش مدرسهى صنایع ظریفه را در رشت دایر نمود و مدیریت آنجا را به ابوالحسن صبا سپرد. كلنل وزیرى در 1315 ش با سمت استادى در دانشگاه تهران به تدریس تلفیق شعر و موسیقى، تاریخ هنر، آیین نمایش و زیبایىشناسى پرداخت و بعدها اركستر نوین را نیز براى رادیو دایر كرد. وى در 1350 ش به استادى ممتاز دانشگاه برگزیده شد. وزیرى در بسیارى از زمینههاى موسیقى مبتكر بود كه از آن جمله مىتوان به ایجاد موسیقى چند صدایى، نوشتن ردیف موسیقى ایرانى به خط نت بینالمللى، تعیین گامهاى موسیقى ایرانى، ذكر ویژگىهاى ردیف و ساختن قطعات ابتكارى اشاره كرد. او بعد از عارف، نخستین كسى بود كه موسیقى ایران را از انزوا بیرون آورد و در دسترس عام به طور علمى قرار داد. وى در نواختن تار، ویولن، سه تار، پیانو و خواندن آواز مهارت داشت. بعضى از موسیقیدانان بزرگ ایران معتقدند كه استاد علینقى وزیرى پدر موسیقى جدید ایران است. از آثار وى: آهنگهاى «به سوى تخت»؛ «مارش ظفر»؛ «مارش ایران»؛ «مارش اصفهان»؛ «بندباز»؛ تكنوازى «دخترك ژولیده»؛ «نیمه شب»؛ «خریدار تو»؛ «شكایت نى»؛ سمفونى شوم به نام «سمفونى نفت» و اپرتهاى «دایى كچل» و «گلرخ». از آثار نمایشنامهاى وى: «خانم خوابند»؛ «تشك پر قو». از آثار چاپى وى: «دستور تار»؛ «در عالم موسیقى و صنعت»؛ «سرودهاى مدارس»؛ «دستور ویولن»؛ «موسیقى نظرى»؛ «دستور جدید تار»؛ «زیبایىشناسى»؛ «تاریخ هنرهاى مصور».[1]
كلنل وزیرى فرزند موسى، افسر قزاق، در نهم مهرماه سال 1265 خورشیدى در تهران چشم به جهان گشود. در پانزده سالگى نزد دایى خود حسینعلى خان، به فراگرفتن تار پرداخت و به توصیهى او، نواختن ویولن را هم آغاز كرد و مدتى هم نزد درویش خان به تعلیم گرفتن تار مشغول شد و از شاگردان ممتاز آقا حسینقلى و درویشخان گشت.
وزیرى پس از چندى نزد یاور آقاخان یا یاور آناخان كه سرپرست موزیك نظام بود مقامات موسیقى و «نت» خوانى را یاد گرفت و همین آشنایى با «نت» بود كه او را براى شناخت موسیقى اروپایى روانه دیار فرنگ كرد و مدت سه سال در پاریس و دو سال در آلمان، «علم هماهنگى» یا «هارمونى» و اصول دیگر موسیقى غرب و خط «نت» را آموخت و با این نوشتهها و اندوختههاى گرانبها به وطنش ایران بازگشت و براى روشن كردن چراغ خاموش و از كار افتادهى موسیقى ایران، با عزم و ارادهى راسخ و همتى مردانه قد علم كرد و نه تنها به موسیقى مرده و از میان رفته ایران جان داد، بلكه تا آنجا كه از قدرت یك فرد عادى خارج است آن را پرورش داد و بزرگ كرد و به همین جهت تمام موسیقدانان ایران متفقالقولند كه استاد علینقىخان وزیرى را باید پدر موسیقى جدید ایرانى دانست كه گذشته از حقوق پدرى، «حق حیات» هم به گردن فرزند خود دارد زیرا نه تنها آن را تقریبا از «عدم» به وجود آورده بلكه به روح مرده و از كار افتادهى آن نیز نیرو و نشاط تازهاى بخشیده است.
استاد وزیرى اولین پایهگذار موسیقى جدید ایران بعد از انقلاب مشروطیت بود كه ردیفهاى: آقا میرزا عبداللَّه و آقا حسینقلى را نوشت و براى اولین بار تعلیم صحیح ویولن را به عهده گرفت و به شاگردانش آموخت كه نواختن ویولن از كمانچه جدا مىباشد.
علینقى وزیرى شاگردانى را تربیت كرد كه هر یك از آنها در موسیقى ایران از اساتید فن گشتند كه از میان آنها مىتوان از: ابوالحسن صبا، روحاللَّه خالقى، موسى معروفى، جواد معروفى، حسینعلى ملاح و فروتن راد نام برد.
استاد وزیرى در ساختن و پرداختن مارشهاى ملى و میهنى زحمات فراوانى كشید و قطعاتى مانند: «خاك ایران»، «اى وطن» و «مارش ظفر» را ساخت و بعد از عارف نخستین كسى بود كه موسیقى ایران را از انزوا بیرون آورد و در دسترس عامه به طور علمى قرار داد.
زندهیاد كلنل وزیرى، براى شناساندن موسیقى اصیل و سنتى، كشور چه در داخل ایران و چه در خارج آن فعال و كوشا بود به طورى كه علاوه بر كنسرتهاى متعددى كه در سراسر كشور برپا مىكرد از هر فرصتى جهت شناسایى موسیقى ملى ایران استفاده مىبرد و زمانى كه شادروان بدیعزاده، جهت پر كردن صفحه و كارهاى مربوط به موسیقى عازم هندوستان گردیده بود، طى نامهاى كه در ذیل آمده از وى خواسته كه ببیند به چه مسائلى مىتوان در آن كشور موسیقى ایران را شناساند و كنسرتهایى برپا كرد؛ مقدمات آن را وى فراهم آورد.
آثار وزیرى:
1- آثار بىآواز: به سوى تخت، مارش ظفر، مارش ایران، مارش اصفهان، بندباز، دخترك ژولیده، حاضرباش، ژیمناستیك موزیكال، دزدى بوسه، رقص دختر من و تنها اثر سنفنیك موسوم به سنفونى شوم و آخرین اثر ایشان به نام «سنفونى نفت». 2- موسیقى با آواز: این بخش تشكیل مىشود از سرودها و ترانهها مانند: سرودهاى پاینده ایران، سرود مهر ایران و آهنگهایى كه رویش شعر شاعران متقدم نهاده است، مانند: خریدار تو، شكایت نى، نیمشب و غیره. 3- اپرتها، مانند: اپرت دایى كچل، اپرت گلرخ، اپرت شوهر بدگمان و غیره. 4- نمایشنامهها، مانند خانم خوابند و نمایشنامهى تشك پرغو.
موسیقیدان.
تولد: 1266، آبادان.
درگذشت: 18 شهریور 1358.
علىنقى وزیرى، فرزند موسى، از چهارده سالگى با نواختن شیپور كه وى آن را از شیپورچىهاى قزاقخانه آموخته بود، با موسیقى آشنا شد. وزیرى در نواختن تار نیز از محضر دو استاد موسیقى زمان خود، میرزا حسینقلىخان و غلامحسین درویش فراگرفت. وزیرى در سال 1297 با یارى صمصامالملك (مصطفىقلى بیات) و به همراه وى ابتدا به پاریس و سپس به برلین رفت و مدت پنج سال در این دو شهر به تحصیل و تجربه در علوم متعارف موسیقى غرب و در كنسرواتوارها به تمرین ویولن و پیانو پرداخت. او دورهى آواز را هم گذراند و در این رشته موفق به گرفتن دیپلم شد.
دستورنامهى تار او اولین كتابى است كه در رشتهى موسیقى ایرانى به شیوهى علمى نوشته شد، این كتاب در سال 1302 در برلین به چاپ رسید.
وزیرى مدرسهى عالى موسیقى را در سال 1302 كه به ایران بازگشت تأسیس كرد و در سال 1303 كلوپ موزیكال را دایر كرد.
علىنقى وزیرى، تأملات و یافتههاى ویژهى خود را در زمینهى فرهنگ، اندیشه و موسیقى و تئاتر در ایران طى چهار جلسه سخنرانى از 17 تا 24 تیرماه 1304 بیان كرده كه سعید نفیسى آنها را در یك مجموعه انتشار داده است.
مدرسهى عالى موسیقى بعدها به هنرستان موسیقى تبدیل شد. چاپ كتابهاى متعدد و كنسرتها و اپرتهاى فراموش نشدنى و ضبط صفحات گرامافون از آثار اكسترالى است كه از مدرسهى عالى موسیقى به یادگار مانده است. وزیرى از سال 1314 كه حاضر نشد اركستر مدرسه را براى نوازندگى در یك میهمانى دربارى شركت دهد و از كار بركنار شد، به عزلت و خانهنشینى كشانده شد. با استفاده از این فرصت كار تحقیقى خود را در زمینهى ربع پرده و فواصل و مدها و هارمونىهایى را كه روى آنها تشكیل مىگردند، به انجام رساند. هیئت علمى دانشگاه تهران به اعتبار این اثر وى را به عنوان استاد كرسى هنر و زیباشناسى، به تدریس در دانشگاه مأمور كرد و او سى و شش سال تمام در این مقام به تدرس و تحقیق اشتغال داشت. از آثار اوست: تاریخ عمومى هنرهاى مصور قبل از تاریخ تا اسلام (1337، جلد دوم این كتاب به قرون وسطى و دوران اسلامى مىپردازد: 1340)؛ خواندنىهاى كودكان (دفتر سوم، 1326)؛ در عالم موسیقى و صنعت (1304)؛ زیباشناسى تحلیلى (پىیر كاستلا، 1336)؛ زیباشناسى در هنر و طبیعت (1329)؛ دستور جدید تار و سهتار، دستور ویولن (در دو جلد)؛ سرودهاى مدارس (دفتر اول، 1312)؛ سرود براى كودكان از پندهاى سعدى و موسیقى نظرى (سه جلد، 1313).
وزیرى پس از شهریور 1320 به ریاست ادارهى موسیقى كشور و مجلهى «موسیقى» و ادارهى رادیو مأمور شد. اما چون با مخالفتها و كارشكنىها مواجه شد دوباره به دانشگاه برگشت و تا پایان زندگى به تدریس در آن ادامه داد.
وزیرى اولین پایهگذار موسیقى جدید ایران بعد از انقلاب مشروطه است و نخستین كسى است كه براى اولین بار ردیف میرزا عبدالله و آقا حسینقلى را نوشته است. وى نشان داد كه تار قدرت بیانى وسیع و امكانات فنى فراوانى دارد. در صفحاتى كه از او به جاى مانده، مانند: «بندباز»، «دخترك ژولیده»، «حاضر باش»، «ردیف هاى عالى» ثابت كرد كه قابلیت اجرایى چند صدایى داشته و قدرتى كه در حد گیتار دارد. او با حفظ تمامى خصوصیات موسیقى ایرانى، قطعاتى ساخت كه بر خلاف گذشته چند صدایى بود.
از جمله قطعات چند صدایى كه وزیرى براى آواز و اركستر نوشت مىتوان از «نیمه شب»، «بر غزل حافظ»، «دلتنگ»، «دختر ناكام»، «دو عاشق»، «گرایلى»، «خریدار تو»، «شكایت من» و... نام برد.
وزیرى با باید پایهگذار موسیقى جدید دانست. چه، نخستین بار بر مبناى اشعار حماسى فردوسى سرودهایى براى مدارس ساخت. وى همچنین دو تابلو موسیقیایى و دو پانتومیم به نامهاى «قالیچهى كرمان» و «رؤیاى حافظ» و دو پانتومیم به نامهاى «دزد بوسه و لاسیها» و اپرت «گلرخ و شوهر بدگمان» نوشت كه از لحاظ چند صدایى و مدولاسیون تحولى در موسیقى ما به حساب مىآیند. او در ساختن و پرداختن سرود ملى نیز فعالیت كرد و قطعاتى مانند «اى وطن»، «خاك ایران» و «مارش ظفر» را ساخت.
تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
