اردشیر
اردشیر پاپكان (بابكان) پسر پاپك (بابك) موسس سلسله ساسانى (241 -224 م.). وى پس از تسخیر فارس و كرمان و جزایر خلیجفارس بر اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشكانى در دشت هرمزدگان (نزدیك شوش) غلبه كرد و اردوان كشته شد (224 م.) دو سال پس از این تاریخ تیسفون به دست اردشیر افتاد. چون ممالك ایران بر اردشیر مسلم شد، وى تصمیم گرفت كه با رومیان بجنگد. او از دجله گذشت و ایالت رومى بینالنهرین را تسخیر كرد. الكساندر سوروس امپراتور روم به مقابله او شتافت. با اینكه فتح نصیب ایرانیان شد نتایجى كه اردشیر مىخواست به دست نیاورد، ولى در 327 نصیبین و حران را فتح كرد. سپس متوجه ارمنستان شد و پادشاه آن را با تدبیر مخصوصى به قتل رسانید و آن كشور را جزو ایران كرد. وى سردارى مقتدر و كشورستان و پادشاهى مدبر بود.
اردشیر در 226 میلادى تاجگذارى كرد و عنوان شاهنشاه ایران را اختیار نمود بنا بر روایات موجود اردشیر دختر یا دخترعموى اردوان یا برادرزادهى فرخان پسر اردوان را به زنى گرفت. آنچه مورخان عرب و ایرانى دربارهى این زناشویى گفتهاند به افسانه شبیه است. هر تسفلد معتقد است كه این زناشویى در حقیقت روى داده است. زیرا كه اردشیر مىخواست به وسیلهى وصلت با خانوادهى اشكانى اساس دولت خود را استوار سازد. ولى این عقیده نبایستى صحیح باشد زیرا مقصود مورخان ایرانى و عرب از ذكر این ازدواج اثبات این نكته است كه چون مادر شاهپور، بنا به افسانهها، پسر اردشیر از خاندانى اشكانى بوده پس حقا شاهپور جانشین اشكانیان بشمار مىرود. در صورتى كه وى پیش از آنكه اردشیر به تخت نشیند شاهپور به حد بلوغ رسیده بود، و این مطلب از یكى از روایات طبرى، مأخوذ از خداینامه، مستفاد مىشود كه گوید: شاهپور در نبرد هرمزدگان شركت جست.
غلبهى اردشیر بر اردوان پنجم عكسالعملى را پدید آورد و اتحادیهاى نیرومند براى جبران شكست اشكانى بر ضد او ایجاد شد. سلسله جنبان این اتحادیه خسرو اول پادشاه اشكانى ازرمنستان بود، كه خود او نیز از خاندان اشكانى به شمار مىرفت. وى گذرگاههاى قفقاز را باز كرد و سكائیان را به یارى خواست. رومیان هم پشتیبانى خود را اعلام كردند پادشاه مقتدر كوشان نیز كه اعضاى خانوادهى اردوان به دربار وى پناهنده شده بودند، قواى خود را در اختیار متحدان گذاشتند. ولى از میان خاندانهاى بزرگ پارت تنها خاندان قارن در این اقدام بر ضد اردشیر شركت كرد و بقیه از پادشاه تازه اطاعت كردند.
بر طبق عقیدهى زاره احتمال مىرود كه اردشیر در معبد آناهیتاى پارس تاجگذارى كرده باشد. یعنى همان جایى كه جد او ساسان موبد بزرگ آن بود. و در همان جا كه چهارصد سال بعد یزدگرد آخرین پادشاه ساسانى تاج بر سر نهاد. اما چون استخر از نظر كوچكى شایستگى اقامت شاهنشاه جدید را نداشت اردشیر مانند اشكانیان شهر تیسفون را در كنار دجله پایتخت قرار داد. در سالهاى بعد اردشیر پس از محاصرهى شهر استوار الحضر (هاترا) Hatra و عدم موفقیت او در تسخیر آن به گشودن ماد و همدان و آذربایجان پرداخت. ظاهرا ارمنستان و گرجستان موقتاً مستقل ماندند. سپس به تسخیر سكستان (سیستان) ابرشهر (نیشابور و قسمتى از خراسان) و مرو و خوارزم و بلخ پرداخت. پادشاه كوشان كه درهى كابل و پنجاب را در دست داشت و پادشاه طوران و مكوران (ناحیهى فعلى قزدار (قصدار) جنوب كویته و مكران در پاكستان غربى) سفرایى به پیشگاه اردشیر فرستادند و او را به شاهنشاهى شناختند. قلمرو حكومت او در آن تاریخ مشتمل بر ایران فعلى و افغانستان و بلوچستان و مرو و خیوه تا به جیحون و مرزهاى غربى به بابل و عراق (فرات) مىرسید.
اردشیر در 228 میلادى به شهر دورا (شهرى كاروانى در عراق) حمله برد. از سكهى مسین كه در پنجاب پیدا شده، و یك روى آن صورت آتشكده شبیه به سكههاى اردشیر و طرف دیگر مانند سكههاى كوشان است، به نظر مىرسد كه اردشیر نفوذ خود را تا پنجاب بسط داده است. در سال 228 میلادى اردشیر به فكر گرفتن انتقام اردوان اشكانى از رومیان از فرات گذشت. الكساندر سوروس Alexander - Severus قیصر روم سفیرى نزد اردشیر فرستاد و در نامهى خود نوشت كه جنگ با رومیان مثل جنگ با مردان وحشى نیست، و شكست پارتها را در زمان تراژان و سپتم سوور به یاد آورد تا از این اقدام تنبه حاصل نماید.
اردشیر در پاسخ این نامه هیأت مخصوصى مركب از چهارصد تن ایرانى كه از جهت قامت و صورت و لباسهاى فاخر و سلاح و یراق و اسب و سایر تجملات ممتاز بودند به سفارت نزد امپراطور فرستاد. سفیران نامبرده پیغام شاهنشاه را گستاخانه بیان داشتند و از امپراطور خواستند كه باید سوریه و باقى متصرفات روم را در آسیا تخلیه كرده به ایرانیان كه ملك موروث ایشان از زمان هخامنشیان است واگذارد.
امپراطور از جسارت ایشان به خشم آمده فرمود كه آنان را مانند اسراى جنگى دربند كردند. امپراطور در 331 میلادى نیروى عظیمى در انطاكیهى شام گرد آورد وى سپاه خود را به سه لشكر تقسیم كرد یك قسمت آن را به یارى خسرو پادشاه ارمنستان فرستاد كه به ماد و آذربایجان حمله كنند اردوى دوم به سوى خوزستان حركت كرد. لشگر سوم در تحت سردارى شخص امپراطور مىخواست به قلب ایران حمله برد. اما چون اردشیر دید كه در میان این سه لشكر امپراطور ارتباطى موجود نیست، به لشكرى كه به سوى خوزستان مىآمد حمله برد و آن را تار و مار كرد. امپراطور به هراس افتاده فرمان عقبنشینى داد (232 میلادى). اردشیر مىتوانست مستقیماً وارد شامات شود ولى قبلا لازم دید كه كار ارمنستان را یكسره كند. با وجود مقاومت دلیرانه خسرو، شاه ارمنستان اردشیر موفق شد كه به دست «اناك» نامى از خاندان اشكانى به حیله او را بكشد، و ارمنستان را ضمیمهى ایران سازد.
اردشیر چون خود موبدزاده بود حمایت از دین زردشت را از وظایف اولیهى خود مىدانست. از اینرو آیین زردشت را در ایران مذهب رسمى كرد و در این راه بنا به روایات، تنسر نامى را كه موبد موبدان بود و او را «ابرسام» نیز گفتهاند یارى مىكرد و سپس به تنسر دستور داد كه اوستاى پراكنده را گردآورى كند. ساختن شهرهاى زیادى را به او نسبت مىدهند كه از جملهى آنها شهر سلوكیه است، كه اردشیر آن را از نو بنا نهاده «وه اردشیر» خواند.
«اردشیر خوره» و «ریو اردشیر» و «رام اردشیر» كه هر سه در پارس بودند از بناهاى اوست. دیگر شهر باستانى مسن Mesene «كرخاى میشان» كه به نام استرآباد اردشیر مجدداً آبادى یافت. دیگر شهر وهیشتآباد اردشیر است كه در آغاز اسلام به نام بصرهآبادى یافت.
اردشیر شاهنشاهى باتدبیر و دلیر و آبادگر بود از كلمات اوست كه گوید:
ملك حاصل نگردد مگر به لشگر و لشگر فراهم نگردد، مگر به زر و زر به دست نیاید مگر به كشاورزى و آبادى و زراعت و آبادانى بدون داد و عدل صورت نبندد.
اردشیر اندك زمانى پیش از مرگش شاهپور را جانشین خود ساخت و به دست خود تاج شاهى بر سر او گذاشت.
از اندرزهایى كه فردوسى در شاهنامه به وى نسبت مىدهد این است!
چون بر دین كند شهریار آفرین
برادر شود پادشاهى و دین
سر تخت شاهان بپیچد سه كار
نخستین ز بیدادگر شهریار
دوم آنكه بىمایه را بركشد
ز مرد هنرمند برتر كشد
سه دیگر كه با گنج خویشى كند
به دینار كوشد كه بیشى كند
كجا گنج دهقان بود گنج اوست
و گر چند بر كوشش و رنج اوست
نگهبان بود شاه گنج ورا
ببار آورد شاه رنج ورا
نگهدار تن باش و آن خرد
چو خواهى كه روزت ببد نگذرد
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
