علی نایب السلطنه

یكى از خوانندگان بزرگ ولى گمنام دوران ناصرى هنرمندى بود به نام علیخان كه از اهالى سیستان و بلوچستان بود و به واسطه‏ى صداى بسیار خوش و زیبایى كه داشت به تهران آمده بود و در محافل و مجالس سرشناسان آن زمان جاى والایى پیدا كرده بود. درباره‏ى این خواننده خوش‏صدا و درویش مسلك و دور از پیرایه، محمد نیرومندى مى‏نویسد: «در یكى از شب‏هاى سرد زمستان سال 1324 قمرى بود كه برف به شدت مى‏بارید و درشكه‏اى از سر آب وزیر (بین خیابان شاپور سابق و معزالسلطان) به طرف خیابانى كه حالا امیریه نام دارد حركت مى‏كرد اسب‏ها به زحمت راه خود را پیدا مى‏كردند و پیش مى‏رفتند چون از یك طرف كف خیابان را برف زیادى پوشانده بود و از طرف دیگر چراغ‏هاى كنار پیاده‏روها كه كورسو مى‏زد در پشت پرده‏ى برفى كه از آسمان مى‏بارید روشنایى ضعیف خود را از دست داده بود تنها چراغ‏هاى نفتى دو طرف درشكه بود كه روشنایى مختصرى داشت و درشكه‏چى در پناه آن نور كم‏رنگ راه را تشخیص مى‏داد. درون درشكه مردى نسبتاً چاق و چله و كوتاه‏قد با عینكى سفید در حالى كه دست‏هایش را به دسته‏ى عصا فشار مى‏داد نشسته بود و هرچند دقیقه یكبار ته عصایش را به كف درشكه مى‏كوبید و سر درشكه چى فریاد بلندى مى‏كشید و به او مى‏گفت كه عجله كند. بالاخره با پرزحمتى بود درشكه به در باغ شاهزاده كامران میرزا رسید و مسافر آن در حالى كه غرغر مى‏كرد پیاده شد و یك سكه طلا در دست درشكه‏چى گذارد و او را مرخص كرد. نام این مرد على‏خان و اهل سیستان بود، سالهاى پیش این مرد به تهران آمده و به واسطه‏ى صداى خوشى كه داشت در دربار ناصرالدین شاه راه پیدا كرده بود پس از ناصرالدین شاه، كامران میرزا نایب‏السلطنه میل و رغبت زیادى به موسیقى و بخصوص به خوانندگان نشان مى‏داد. و به خاطر همین علاقه‏ى زیاد بود كه در سوز و سرماى زیاد آن شب چند نفر از بهترین خوانندگان و نوازندگان را دعوت كرده بود كه به منزل او بیایند و هركس كه بهترین خواننده شناخته شد آوازه‏خوان مخصوص او شود. وقتى على‏خان به اتاق مخصوص خوانندگان و نوازندگان وارد شد، دید كه همه در آنجا هستند و او دیرتر از همه رسیده است و چون اصولاً مردى درویش مسلك و بى‏ریا بود توجهى به تعارف و احترام دیگران نكرده و نزدیك در ورودى در گوشه‏اى نشست و از زیر چشم حریفان خود را نظاره كرد، گرچه على‏خان در آن روزگار از بهترین خوانندگان عصر خودش بود ولى باز از آن مى‏ترسید كه بخت از او روى برگرداند و در آن مجلس آن كیفیت و حال مخصوص خودش را پیدا نكند و در نتیجه از دیگران عقب بماند. اول از همه على‏خان نگاهى به نوازندگان كرد و در بین آنها «كریم‏خان» كمانچه‏كش و حاج غلامرضا نیستى كه بهترین نوازنده‏ى تار بود شناخت و چون با حاج غلامرضا رابطه‏ى دوستى داشت و شبهاى زیادى را پاى ساز او تا صبح آواز خوانده بود از طرف نوازنده‏ى قابلى كه بتواند با آواز او همراهى كند خیالش راحت شد و پس از آن در بین خوانندگان شروع به جستجو كرد و در آن جمع «اسداللَّه تفرشى» و «حسن قصاب» را شناخت و پس از این كه در بین مهمان‏ها خواننده‏ى قابل دیگرى ندید. به موفقیتش تا اندازه‏اى امیدوار شد. همه‏ى هنرمندان به اتاقى كه شاهزاده كامران میرزا در آنجا نشسته بود هدایت شدند و على‏خان هم همان طورى كه عادت او بود قبل از ورود به اتاق كامران میرزا، بنا به اشاره كامران میرزا وارد اتاق گردید. نوازندگان شروع به نواختن كردند و خوانندگان هم دهان به آواز گشودند. و هر یك از آنها دستگاهى را كه بهتر از دیگر دستگاهها و گوشه‏هاى ایرانى مى‏خواندند، خواندند، و به محض این كه آواز آنان تمام مى‏گشت على‏خان همان دستگاه یا گوشه را عالى‏تر و بهتر از آنان مى‏خواند و حتى به قول آوازه‏خوانان مایه‏ى بالا دست آنها را مى‏خواند، و در اجراى ردیف‏هاى و گوشه‏هاى آواز ذوق و سلیقه خاص خود را نشان مى‏داد كه نایب‏السلطنه عاشق و شیفته‏ى صداى او شد و قرار شد كه از روز بعد على‏خان آوازخوان مخصوص او شود. از آن شب به بعد على‏خان در اكثر مراسم و جشن‏هاى نایب‏السلطنه حضور داشت و با آواز دلنشین خود، مجلس او را گرم مى‏كرد و به حدى مورد توجه وى قرار گرفت كه همه او را (على‏خان نایب‏السلطنه) مى‏نامیدند. البته خلق خوش و بذله‏گویى على‏خان هم در مورد توجه واقع شدن او تأثیر داشت. به هر حال همین بذله‏گویى باعث شد كه فرزندان نایب‏السلطنه آن طور با او مأنوس شدند كه اگر در هفته دو سه شب على‏خان و حاج غلامرضا نیستى را نمى‏دیدند اظهار دلتنگى و ناراحتى مى‏كردند، على‏خان در تمام مجالس به اتفاق حاج غلامرضا نیستى تا صبح هنرنمایى مى‏كردند و یك شب صداى او به حدى نایب‏السلطنه را از خود بى‏خود كرد كه تصمیم گرفت به اندازه‏ى جثه‏ى على‏خان قفسى بسازد و او را در آن قفس بنشاند و برایش آواز بخواند. بلافاصله دستور داده مى‏شود پس از چند روزى قفسى از طلا مى‏سازند و براى برگزارى مراسم نصب این قفس و آواز خواندن على‏خان در داخل آن یك شب جشن مفصلى برپا مى‏كنند، البته هیچ یك از مهمانان منظور از این دعوت را نمى‏دانستند و پس از این كه چند ساعتى از شب مى‏گذرد و همه طالب شنیدن ساز و آواز مى‏شوند، ناگهان مستخدمین نایب‏السلطنه در حالى كه قفسى را كه على‏خان در آن نشسته بود بر دوش داشتند وارد مى‏شوند و قفس را از قالبى كه داشته به درخت مى‏آویزند و آنگاه حاج غلامرضا نیستى (مشهور به گاوى) استاد تار نواختن ساز را آغاز مى‏كند و بلبل نایب‏السلطنه از داخل قفس «چهچه» را شروع مى‏كند. پس از آن اكثر شب‏ها على‏خان در قفس مى‏رفت و با همراهى ساز استاد در حالى كه درباریان گوش تا گوش نشسته بودند، مى‏خواند. یك ماه مبارك رمضان مجالس روضه‏خوانى برپا مى‏شد و در شبهاى ماه رمضان تا نزدیك سحر همه‏شان به شب زنده‏دارى و شب‏نشینى مشغول بودند و نزدیك سحر هم به مناجات گوش مى‏دادند. على‏خان در ماه مبارك رمضان هم كه همه‏شب سحرها در منزل كامران میرزا و شاهزاده عضدالملك مناجات مى‏كرد و با خداى خود راز و نیاز مى‏نمود.

علی نایب السلطنه

تازه های مشاهیر

بیشترین بازدید هفته