محمد علی روضاتی
استاد بزرگوار علاّمه آیة اللّه حاج سیّد محمّد علی روضاتی ـ رحمة الله علیه ـ، از علمای بزرگ امامیّه در این‌روزگار، خاصّه در فنون تبارشناسی و کتابشناسی و تراجمنگاری و رجال، به شمار می‌رود و علی الخصوص درشناخت پاره‌ای از زوایا و خبایای تراث و تاریخ تمدّن اسلامی، بی گفت وگو، وحید دهر و فرید عصر خویش است.
ولادت استاد به روز سیزدهم رجب المرجب سال 1348 ق در اصفهان بوده است. (در مناهج المعارف مطبوع - ص دویست و هفتاد و یک مقدّمه - ، «14رجب» یاد شده؛ و منشأ این اختلاف آن است که‌ولادت استاد، بنابر محاسبه شرعی ـ که رؤیت ماه را مبنای آغاز ماه می‌داند ـ در «سیزدهم»، و بنا بر تقویم نجومی در«چهاردهم» واقع است ؛ و در این معنا شبهه‌ای نیست ؛ چه به خط والد و جد مادری ایشان در چند جا ثبت گردیده).
والد ماجدشان، مرحوم آیة اللّه آقا میرزا محمّد هاشم روضاتی چهار سوقی (1319ـ 1356ق) مردی دانشور و فقیه وشناسای فنون معقول بود و با آنکه در همان جوانی در شط‌ّ کوفه غریق شد و در نجف أشرف به خاک رفت، نام او به‌عنوان یکی از فضلا و فقهای هوشمندروزگار در کتب تراجم ثبت افتاد.
مرحوم آقا میرزا محمّد هاشم فرزند مرحوم آقا سیّد جلال الدّین، و مرحوم آقا سیّد جلال الدّین فرزند آقا میرزا مسیح چهار سوقی، فرزند نامدار علاّمه صاحب روضات الجنّات، ـ رضوان اللّه علیهم أجمعین ـ است و بدین ترتیب استادما، علاّمه روضاتی، از نوادگان صاحب روضات، به شمار می‌آید.
مام استاد، یگانه دختر مرحوم آیة اللّه حاج میرزا سیّد حسن چهار سوقی، فرزند دیگر مرحوم آقا میرزا مسیح است و درواقع دختر عموی پدر ایشان.
استاد، بویژه: از فوت پدر به بعد، در کنار نیای مادری خویش و تحت سرپرستی آن فقیه فقید زیسته و بالیده‌اند و از اینرو خود را سخت وامدار آن مرحوم می‌دانند. آیة اللّه چهار سوقی ـ رضوان اللّه علیه ـ نیز بدین سبط ارجمند دلبستگی خاصّی داشته و هیچ در مهرورزی و دلسوزی برای او کوتاهی نمی‌کرده است.
علاّمه روضاتی تحصیلات جدید آن روز را تا أواخر دوره دبیرستان در اصفهان به پایان بردند و سپس وارد مدرسه صدر بازار شدند که تاکنون از رونق‌مندترین مدارس علوم دینی در حوزه اصفهان بوده و هست ـ صینت عن الحدثان.#
در حوزه اصفهان در درس معالم الاصول آقا شیخ محمّد حسین مشکی (مقدّس) و شرح لمعه‌ی آقا شیخ محمّد حسن نجف‌آبادی ـ که در مدرس جدّه بزرگ برقرار می‌شد ـ و شرح لمعه‌ی شیخ هبة اللّه هرندی، و مکاسب شیخ محمّد رضا جرقویه‌ای(صلصالی) و... شرکت کردند.
پس از طی دوره مقدمات و پاره‌ای از سطوح به قم رفتند و آنجا در دروس بعضی أعلام چون شرح لمعه‌ی شهید صدوقی، ـ که به تعبیر استاد «لهجه شیرین یزدی و کلام فصیح و بلیغ داشت» - و مکاسب مرحوم آیة‌اللّه سلطانی طباطبائی‌ـ که به‌قول استاد «سلطان المدّرسین وقت بود» ـ، و رسائل و مکاسب مرحوم حاج میرزا أبوالفضل زاهدی قمی، و کفایه‌ی مرحوم مجاهدی، و نیز کفایه‌ی مرحوم آیة‌اللّه حاج شیخ مرتضی حائری یزدی ـ که در منزل القاء می‌فرموده و در آن‌التفات ویژه‌ای به این تلمیذ جوان و مستعد داشته ـ، شرکت کردند. عمده درس خارج فقه را هم ـ که عالی‌ترین دروس‌حوزوی در این شاخه است ـ به محضر فقیه بزرگ دوران و فرایاد آورنده ژرفاروی پیشینیان ، آیة‌اللّه العظمی َسیّد حسین طباطبائی بروجردی‌ـ أعلی اللّه مقامه الشریف ـ حاضر آمدند و آن فقید نیر به این طالب علم جوان التفات وعنایتی خاص داشتند.
در أیّام تحصیل در قم، همچنین، با برخی از بزرگان حوزه چون آیة اللّه العظمی‌َ مرعشی نجفی و... روابط ومراودات صمیمانه‌ای یافتند که پس از بازگشت به اصفهان نیز ا دامه یافت.
استاد در اصفهان در کنار کارهای قلمی و علمی خود ـ که از آغاز طلبگی ایشان شروع شده بود ـ، یاور و دست‌راست نیای مادری خویش به حساب می‌آمدند که از مجتهدان شهر و محل رجوع عموم أصناف متدینّان بود.
پس از وفات مرحوم آیة اللّه چهار سوقی نیز، خود استاد، هم به مقتضای کسوت و هم بنا بر چشمداشتی که مردم متدیّن از این بیت علم و پرهیز داشتند، به خدمات شرعی ادامه دادند، و از جمله مدّتها با همکاری دوست و هم مباحثه قدیم وصمیمشان، مرحوم شیخ محمّد مهدی نوّاب لاهیجانی، به تنظیم و تهیّه أسناد شرعی مورد حاجت مردم می‌پرداختند که تا آغاز انقلاب این کار ادامه داشت.
استاد چندی نیز در مسجد مرحوم آقا میرزا محمّد هاشم (واقع در خیابان طالقانی) به امامت جماعت و پیشوائی مراسم و آداب آئینی و وعظ و ارشاد مشغول بوده‌اند که سالهاست (:تقریباً: ده سال) از این اشتغال نیز کناره جسته و دربیت شریف خلوت انزوا و تأمّل و تحقیق گزیده‌اند.
استاد والامقام ما از برخی از أعلام شیعه و سنّی اجازه روایت حدیث دارند که شماری از مشایخ شیعی ایشان در اینجا مذکور می‌افتند: #
1ـ مرحوم حاج شیخ آقا بزرگ طهرانی.
2ـ مرحوم آقا سیّد محمّد مهدی موسوی اصفهانی.
3ـ مرحوم آیة‌اللّه حاج سیّد صدرالدّین صدر.
4ـ مرحوم آقا میرزا محمّد طهرانی.
5ـ علاّمه فقید سیّد عبدالحسین شرف الدّین موسوی.
6ـ مرحوم علاّمه سیّد محسن أمین عاملی.
7ـ مرحوم علاّمه سیّد هبة الدّین شهرستانی.
8ـ مرحوم آیة اللّه شیخ محمّد حسین آل کاشف الغطاء.
9ـ مرحوم آیة اللّه حاج سیّد محمّد هادی میلانی.
10ـ مرحوم آقای حاج میرزا سیّد حسن چهار سوقی ـ نیای مادری استاد.
11ـ مرحوم آیة‌اللّه سیّد جمال الدّین گلپایگانی.
12ـ مرحوم آقای میرزا آقا سیّد ابراهیم حسینی اصطهباناتی.
13ـ مرحوم آیة‌اللّه حاج سیّد محسن طباطبائی حکیم.
(رضوان اللّه علیهم أجمعین).
بفرموده حضرت استادی، ایشان از سی تن از علما اجازه مکتوب در اختیار دارند که برخی از این اجازات جسته‌گریخته در مجلّدات مکارم الاَثار چاپ شده است.
حضرت استاد خود نیز از مشایخ اجازه این روزگارند و برخی از فضلای معاصر از ایشان اجازه روایت حدیث دارند.
ازدواج استاد ـ آنگونه که خود مرقوم فرموده‌اند (نگر: دو گفتار، ص 123) ـ به ماه شعبان المعظّم 1373 ق (. فروردین1333 ش.) رخ داده است. همسر ایشان، «صبیّه کریمه بزرگتر مرحوم آقای حاج سیّد محمّد هاشم موسوی الغروی» به‌چهارده سالگی به حباله نکاح ایشان در آمد و چهل و دو سال بانوی سرای ایشان بود و عاقبت پس از تحمّل بیماری مهلک و پرمشقّت در واپسین سالهای عمر، در پگاه روز آدینه سیزدهم محرّم الحرام 1417ق. (11 خرداد ماه1375ش.) درگذشت و در حرم امام زاده أبوالعبّاس، واقع در ناحیه خوراسگان، به خاک رفت. حاصل این زندگی مشترک‌افزون بر أنس و ایثاری که استاد جمیع خدمات علمی و دینی و فرهنگی خویش را گروگان آن می‌دانند، پرورش پنج فرزند برومند است که از آن جمله تنها فرزند ذکور استاد، آقای دکتر أمیر سیّد حسن روضاتیان، مدّرس فیزیک دردانشگاه اصفهان می‌باشد و نسخه برگردان تجارب السلف هندوشاه نخجوانی و نیز تصویر کشف المراد طبع قدیم اصفهان، به‌اهتمام همین فرزند استاد طبع و تکثیر گردیده است.
استاد، بنابر خوی و پسند خویش، کمتر در مجالس و گردهمائی‌ها حاضر می‌شوند لیک در سالهای پیش در برخی‌محافل علمی و گردهمائی‌ها شرکت کرده‌اند و از جمله در کنگره هزاره شیخ طوسی (در مشهد مقدّس) سخن رانده‌اند که متن آن در مجموعه هزاره شیخ طوسی طبع گردیده است. در مواردی هم خود در مجالس علمی و فرهنگی ـ أعم‌ّ ازداخلی و خارجی ـ شرکت نکرده‌اند لیک مقاله‌ای فرستاده‌اند که قرائت شده و یا به هر روی مورد استفاده قرار گرفته‌است.#
همچنین چه در سفرهائی که برای زیارت به عتبات عالیات مشرّف شده‌اند و چه در سفرهای چندگانه‌شان به‌سرزمین‌حجاز، از برای حج گزاردن و زیارت مدینه منوّره، با علما و فضلای بلاد اسلامی مفاوضاتی داشته‌اند. از جمله در یکی از سفرهای حج مباحثه‌ـ بل: مناظره -ی مفصّلی با شیخ محمّد العربی التبانی کرده‌اند که بجای خویش نوشتنی وحاوی فوائد فراوان است.
از سنین جوانی تاکنون ـ با همه سختگیری علمی و گزیده نویسی و زبده‌گوئی که عادت مألوف ایشان است. مقالات‌متعدّدی ـ به عربی و فارسی ـ در مجلاّت و یادنامه‌ها و یادگارنامه‌ها مرقوم فرموده‌اند که فهرست کامل آنها ـ باذکر مشخّصات کتابشناختی ـ خود مقالتی است. ان شاءاللّه ـ متن کامل مجموعه مقالات استاد به زودی تدوین و منتشرخواهد شد. در اینجا پاره‌ای از آثار مطبوع استاد را ـ غیر از مقالات ـ که به تألیف یا تصحیح و تحقیق و یا تقدیم وتذییل ایشان به چاپ رسیده است، خاطر نشان می‌کنیم:
1ـ روضات الجنّات فی تراجم العلماء و السّادات که به تصحیح و تحشیه و با فهارس مهیّا ساخته ایشان در سال 1327 ش. درقطع رحلی به چاپ سنگی رسیده و در حقیقت دومین چاپ این کتاب مستطاب به شمار می‌رود.
این متن محقق و مصحح، أصح چاپهای روضات الجنّات محسوبست که بر چاپ نخست آن و نیز چاپ حروفی متداول مؤسّسه اسماعیلیان ـ که مع الاسف محرف نیز هست ـ و همچنین حروفچینی جدید بیروت، رجحان تردیدناپذیر دارد.
ناشر کتاب مرحوم حاج سیّد سعید طباطبائی کتابفروش بوده که در آغاز اشتغال استاد به تحصیلات طلبگی تصحیح این أثر (و در واقع انجام دادن کاری را که والد فقیدشان پیش از هجرت به نجف آغاز کرده بود) از ایشان می‌خواهد و ایشان در عنفوان شباب به تصحیح روضات می‌پردازند.
2ـ سماء المقال فی علم الرجال نوشته مرحوم آیة‌اللّه حاج میرزا أبوالهدی‌َ کلباسی که جلد یکم آن به سال 1332 ش. به تصحیح ایشان در قم منتشر شد و جلد دوم را فرزند مؤلّف آماده سازی و طبع کرد.
این نسخه را استاد با دقّت و مبالات معهود خویش از روی دستخط مؤلّف تصحیح و آماده سازی کرده بودند.
أخیراً هر دو جلد کتاب با تحقیقی جدید (به کوشش سیّد محمّد حسینی قزوینی، قم: 1419 ق.) به چاپ رسیده که خالی از بی دقّتی نیست. جای افسوس است که مجموع متن به تصحیح و اهتمام استاد منتشر نگردید.
3ـ زندگانی آیة‌اللّه چهار سوقی و رجال دیگر که به تألیف استاد و با تصاویر فراوان به سال 1332 ش. در اصفهان طبع شده است. #
متن این کتاب شرح حال نیای مادری استاد است که از مجتهدان و عالمان اصفهان آن روز بوده و این شرح حال درزمان حیات وی قلمی شده است.
در کنار این زندگینامه، به تناسب، شرح حال جمع کثیری (بیش از یکصد تن) از رجال علمی و أدبی، با ضمائمی ارزشمند، قرار داده شده است که بر ارزش این أثر بسیار افزوده و آن را یکی از منابع و مآخذ مورد حاجت ومراجعت بسیاری از تراجم پژوهان معاصر ساخته است.
4ـ جامع الانساب که دفتر نخست آن به تألیف استاد به سال 1335 ش. در مطابع اصفهان و طهران به چاپ رسید و به واسطه دقّت و موی بینی مؤلّف و سختگیری علمی وی، مراحل طبع و نشر رنج فراوانی را بر نامبرده تحمیل کرد.
این دفتر به خاندانهای سادات موسوی می‌پردازد و همین بخش از أنساب سادات (یعنی: موسویان) در دو سه جلددیگرادامه دارد که مع الاسف آن دو سه جلد به صورت مسوّده باقی مانده.
هر چند از این کتاب تنها دفتر نخست آن به چاپ رسیده است، دقّتهای فراوان و موی‌بینی‌های فوق العاده وفراخ‌دامنگی منابع و مصادر مؤلّف سبب شده این أثر به عنوان یکی از مراجع مهم و متقن نسب شناسی سادات، مرغوب و مطلوب نسب پژوهان و تاریخنگاران باشد.
امید می‌رود دفتر نخست آن بزودی با تجدید نظر و افزایش یادداشتهای فراوانی که استاد به آن الحاق فرموده‌اند، باردیگر چاپ و منتشر گردد.
5ـ مکارم الاَثاراز مؤلفات شادروان شیخ محمّد علی معلم حبیب آبادی ـ طاب ثراه - که به تحقیق و تحشیه و با فهارس مهیّاساخته استاد به چاپ می‌رسد.
موضوع این کتاب، تراجم أحوال رجال سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری است که تاکنون هشت جلد آن به چاپ رسیده. این هشت جلد تا 1290 ق. را شامل می‌شود.
از حیث ترتیب سنواتی، این أثر هنوز به نیمه نیز نرسیده و با این همه یکی از مآخذ أصلی مورد نیاز تراجم نگاران و تاریخ‌پژوهان است.
طبع این أثر را استاد از زمان حیات مرحوم معلّم حبیب آبادی ـ رضوان اللّه علیه ـ آغاز کرده بودند و دفتر نخست آن به سال 1337 ش. منتشر شد. استاد امیدوارند دست کم یکی دو جلد دیگر از این أثر را به نحوی که تا رأس مائه برسدادامه دهند.
6ـ کتاب الاوائل نوشته مرحوم حاج سیّد محمّد مقدّس، از أئمّه جماعات اصفهان، که به دست استاد تحقیق و تحشیه، بل‌جمع آوری و تنظیم گردیده و صورت کتاب مدون یافته و به سال 1340 ش. در یک مجلد کلان در اصفهان منتشر شده‌است.
این کتاب در قالب یادداشتهای پراکنده نوشته شده بوده و نویسنده در حالی که خود فرصت تدوین و تنظیم نهائی آنها رانیافته بوده است، درگذشته. استاد به خواهش برادر نویسنده، مرحوم حاج سیّد حبیب مقدّس، این کتاب را تدوین و احیاء می‌کنند.
7ـ عبقات الانوار میر حامد حسین ـ رضوان اللّه علیه ـ که شش جزء حدیث ثقلین و سفینه و مجلد حدیث منزلت آن، طی سالهای 1338 تا 1364 ه¨ ش. با مقدّمه و فهارس پرداخته استاد در اصفهان تجدید طبع گردیده.
9ـ شرح روضات الجنّات فی تراجم العلماء و السّادات که شرح تألیف منیف نیای نامی ایشان است. دفتر یکم آن که به سال 1341 ش. در غایت پاکیزگی در اصفهان به طبع رسیده، خود به تنهائی نمونه و سرمشق یک پژوهش باریک بینانه ونگارش محققانه است.#
انتشار این کتاب می‌باید در بیست مجلّد یا بیشتر ادامه می‌یافته ولی به عللی پس از همان مجلد نخست متوقّف می‌شود.
تحقیق و تعلیق متن روضات، و در حقیقت نگارش این شرح، کامه بنیادین و خواست همیشگی استاد بوده و هست و به‌تعبیر خودشان همواره مد نظر بوده و برای آن جمع مواد شده؛ به نحوی که اکنون یادداشتها و موادّ و منابع بسیاربرای‌مجلّدات مختلف آن فراهم گردیده و همان دفتر یکم مطبوع نیز با اضافات و الحاقات این سالیان حجمی دوچندان یافته.
10ـ فهرست کتب خطّی کتابخانه های‌اصفهان که دفتر نخست آن به سال 1341ش. در اصفهان منتشر شد و معرّفی هشتاد دستنوشت مهم از کتابخانه شخصی استاد را شامل است.
این فهرست، فقط سیاهه نام و نشان کتابها نیست؛ بلکه شامل معرّفی مبسوط متن و ماتن و بسیاری فوائد علمی و دینی‌است که آن را اگر نه بی نظیر، کم نظیر، می‌سازد.
متأسّفانه ما بقی این فهرست نیزـ که خود پاره‌ای از یک کتابشناسی سترگ توصیفی و تحلیلی اسلامی به شمار می‌رود ـ انتشار نیافت.
در ستودگی فهرست مزبور همین بس که پیشوای کتابشناسان، علاّمه آیة‌اللّه حاج شیخ آقا بزرگ طهرانی ـ قدّس سرّه ـ،درباره آن بنویسد:
«... کتاب جلیل عدیم المثیل فهرست کتب خطّی کتابخانه‌های اصفهان... یکنوع ازتصنیف بی نیاز از توصیف است، که از ابتکارات ذهن وقّاد و خاطرات قریحه نقّاد، واز رشحات قلم وحید زمانه و فاضل یگانه، دانشمند ارجمند و سیّد بزرگوارسعادتمند، سمی‌ّ دو نور نبوّت و ولایت و راهنمای طریق هدایتست... چه قدرسزاوار می‌باشد که سایر فضلای این عصر... تأسی به این وجود محترم نمایند...»(فهرست... کتابخانه‌ها...،ص 1).
11ـ جبر و تفویض که همان رساله خلق الاعمال صدر المتألّهین ـ قدس اللّه روحه ـ است و به تحقیق و تقدیم استاد به‌سال1340 ش. در اصفهان و به مناسبت برپائی کنگره بزرگداشت ملاّ صدرا (در تهران) به چاپ رسیده. مرحوم استادعلاّمه جلال الدّین همائی ـ طاب ثراه ـ نیز بر آن مقدّمه‌ای نوشته است.
12ـ نسخه برگردان تجارب السلف هندوشاه نخجوانی که به سال 1361 ش. با پیشگفتار و پیوستهای فراهم آورده استاد دراصفهان منتشر شد.
نسخه مصور در این نسخه برگردان همانا أقدم‌ِِ نسخ‌ِ شناخته تجارِب السلف و نگارنده این سطور متن آن را تصحیح وتحشیه کرده که ـ ان شاء اللّه الرّحمَن ـ بزودی از سوی «انتشارات أساطیر» (در تهران) منتشر می‌گردد.
13ـ دو گفتار ـ که حاوی دو مقاله محققانه استاد و پاره‌ای ضمائم نفیس است ـ و «کتابخانه تخصّصی تاریخ اسلام و ایران»(در قم) به سال 1378 ش. آن را منتشر ساخت.
14ـ مناهج المعارف تألیف جد أعلای استاد، میر سیّد أبوالقاسم جعفر موسوی خوانساری (معروف به میر کبیر) ـ رضوان‌اللّه علیه ـ، که جزوه نخست آن به تحقیق و تحشیه استاد طبع گردید و به سبب عوائق زمان و طوارق حدثان پی گرفته نشد. #
چندی بعد(1392 ق/1351 ش.) متن کامل کتاب به اهتمام عموزاده ایشان، مرحوم آیة‌اللّه میر سیّد أحمد روضاتی،در تهران با روش و سلیقه‌ای دیگر طبع گردید.
هنوز جای طبع محقق مناهج المعارف به طریقه مرضیّه استاد خالی است.
15ـ کشف المراد علاّمه حلّی ـ که متن آن به تصحیح و تعلیق والد ماجدشان، مرحوم آیة‌اللّه علاّمه سیّد میرزا محمّد هاشم موسوی اصفهانی (روضاتی)، به سال 1352 ق /1312 ه¨ ش. در اصفهان طبع شده بود و به مناسبت هفتادمین‌سال چاپ سنگی کتاب در اصفهان، با نظارت و به همراه پیوستهای استاد در نوروز 1381 ش. در شمارگان محدودانتشار یافت. در پایان این نسخه، تعلیقات مصحح فقید ـ رفع اللّه درجته ـ به اهتمام دوست گرامی، آقای مجید هادیزاده،تنظیم و حروفنگاری شده است ـ شکراللّه سعیه.
16 ـ رساله در شرح أحوال ملاّ محمّد علی بن محمّد رضا تونی ـ که بر آگاهیهای نفیس تاریخی، بویژه در باب سقوط اصفهان،اشتمال دارد و به سال 1381 ش. در شمارگان محدود در اصفهان منتشر شد.
17ـ حواشی بر زندگی نامه علاّمه مجلسی ـ قدس سره ـ تألیف شادروان استاد سیّد مصلح الدّین مهدوی ـ طاب ثراه.
این حواشی در طبع جدید این کتاب (به مناسبت همایش بزرگداشت علاّمه مجلسی) که به سال 1378ش. در تهران منتشر شد، توسّط حجّة الاسلام و المسلمین علی أکبر مهدی‌پور در متن و حواشی کتاب شادروان مهدوی الحاق‌گردیده.
طبع جداگانه این حواشی ـ خاصّه برای بهره‌وری دارندگان چاپ قدیم کتاب مهدوی و همچنین کسانی که طالب مطالعه‌آن بطور مستقل هستند ـ بایاست.
و اینهمه جز موادّ و یادداشتهای فراوانی است که استاد در باب خاندان مجلسی فراهم آورده‌اند و در صورت تدوین ونشر به چند دفتر بالغ می‌آید.
18 و 19 ـ حاشیه ملاّ عبداللّه و شرح نظام ـ از درسنامه های مدرسی طلبگی قدیم ـ که به تصحیح استاد در أوایل أیّام تحصیل‌ایشان از سوی کتابخانه شفیعی در اصفهان چاپ (.چاپ سنگی) شد.
در اینجا جای دارد از برخی آثار چاپ نشده استاد نیز یاد کنیم:
1ـ ریاض الابرار (مستدرک الجزء 27 من البحار، فی اجازات علمائنا الا¤خیار) که دو جلد آن تاکنون تدوین شده.#
2ـ عترت طاهره که در باب فضائل و حیات چهارده معصوم ـ علیهم السّلام ـ از دویست کتاب عامّه و خاصّه گرد آوری‌شده.
3ـ تعلیقات الذّریعة.
4ـ تعلیقات طبقات أعلام الشّیعة.
5ـ شرح حال سیّد رضی (ره).
6ـ تحقیق‌متن نهج البلاغه.
7ـ تحقیق و تصحیح المجدی.
8ـ کواکب منتشره در أحوال أعیان شجره.
9ـ دیوان الاکابر (جامع آثار منظوم و منشور نیاکان).
10ـ فیض الباری فی ترجمة الامام الانصاری (شرح حال شیخ مرتضی أنصاری ـ قدّس سره ـ).
استاد کتابخانه‌ای نفیس ـ مشتمل بر کتب خطّی و چاپی ـ دارند که هر چند برای استفاده شخصی از طرق موروث ومکتسب گردآوری شده است، تا کنون به کثیری از محقّقان نیز فیض رسانیده و نسخ گاه منحصر و مطبوعات نادر آن‌برای طبع و تحقیق و استفاده در اختیار برخی از أرباب قلم و قدم قرار گرفته است. نیم نگاهی به پیشگفتارهای بسیاری‌از متون مصحح چاپ شده در قم و تهران، نشان می‌دهد که استاد و کتابخانه‌شان چه حق بزرگی بر گردن متن‌شناسی‌اسلامی دارند.
»آیت الله سید محمد علی روضاتی» پس از تحمل چند روز بیماری، ابتدا در بیمارستان بستری و سپس به منزل شخصی منتقل شده بودند و سرانجام روز پنجشنبه 29 تیرماه 1391 به ملکوت اعلی پیوست. پیکر این عالم در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.
