علیرضا زرین دست
علیرضا زرین دست در سال ١٣٢۴ در تبریز متولد شد و پس از گذراندن سال دوم ابتدایی به تهران آمد. ورود او به سینما به اتفاق امیر نادری است، و به کمک برادرش محمد زرین دست، که در اواخر دهه ١٣۴٠ از آمریکا به ایران آمد و سودای فیلم سازی در سر داشت. نادری با وساطت علیرضا زرین دست به عنوان عکاس «وسوسه شیطان»(محمد زرین دست، ١٣٣٧) و علیرضا زرین دست به عنوان دستیار فیلمبردار، مشغول به کار شد. وقتی نادری فیلمنامۀ «خداحافظ رفیق» را نوشت، زرین دست فیلم «شکوه قهرمان»(١٣۴٨) را برای برادرش فیلمبرداری کرد. در فاصله ای که نادری در تلاش برای یافتن تهیه کننده بود، زرین دست فیلم های «از یاد رفته»(١٣۴٩) و «فاتحین صحرا»(١٣۵٠) را برای برادرش، محمد زرین دست و «وحشی جنگلی» (١٣۵٠) را برای روبرت اکهارت فیلمبرداری کرد. در عین حال، نادری و زرین دست تصمیم داشتند برای فیلمبرداری «خداحافظ رفیق» از سبک و سیاق تازه ای استفاده کنند. «خداحافظ رفیق»(امیر نادری، ١٣۵٠) از نخستین فیلم های موسوم به «خیابانی» بود، و آن ها با اتکا به شیوۀ فیلمبرداری خبری آن را ساختند، و بر خلاف فیلم های سنتی معمولی، حدود ٨٠ دقیقه از آن را روی دست فیلمبرداری کردند. زرین دست در فیلم های «رشید»(پرویز نوری، ١٣۵٠)، «خواستگار»(علی حاتمی، ١٣۵١)، «خورشید در مرداب»(محمد صفار، ١٣۵٢) و «ساز دهنی»(امیر نادری، ١٣۵٢) هنوز قائل به حضور فیلمبردار نقش اساسی در ارکان فیلم نیست، و اهمیت آن را صرفاً در ضبط وقایع می داند.
محمد زرین دست در فیلم های «مسلخ»(هادی صابر، ١٣۵۵)، «شاهرگ»(علیرضا داود نژاد، ١٣۵۴) «سرایدار»(خسرو هریتاش، ١٣۵۴) و «پشمالو»(مهدی فخیم زاده، ١٣۵۵) گر چه استعدادش در این فیلم ها به عنوان فیلمبردار حرفه ای مشهود است، ولی هنوز سبک و سیاق خاصی در فیلمبرداری ندارد. مجموعۀ تلویزیونی «دایی جان ناپلئون»(ناصر تقوایی، ١٣۵۴) برای او تجربۀ کم نظیری است که در ٣٠ سالگی کسب کرد. وی حدود ۴٠٠ هزار فوت نگاتیو فیلم رنگی گرفت و با استفاده از دانش تقوایی در روان شناسی رنگ ها و کنتراست، تاثیر آن ها را در ساختار فیلم آزمود. «گزارش»(عباس کیارستمی، ١٣۵۶) نخستین تجربۀ او در استفاده از نگاتیو کداک و کار با روش فیلمبرداری با نور کم و محدود است. همین تجربه را در «در امتداد شب»(پرویز صیاد، ١٣۵٧) تکرار کرد و از «سایه های بلند باد»(بهمن فرمان آرا، ١٣۵٧) شیفتگی تکرار شوندۀ خود را به هجوم نور به سیاهی با نور نشان داد. در همین سال در سفری به آمریکا، فیلم «گرته ای در قفس»(محمد زرین دست،١٣۵٧) را به تعبیر خودش، «تحت تأثیر فضای فیلم های جوزف لوزی» فیلمبرداری کرد. زرین دست در «بازجویی یک جنایت»(محمد علی سجادی، ١٣۶٣) «نقطه ضعف»(محمد رضا اعلامی، ١٣۶٢) و «تصویر آخر»(مهدی صباغ زاده، ١٣۶۵) از قابلیت های نورپردازی در فیلم رنگی استفادۀ بیش تری کرده است. در «طلسم»(داریوش فرهنگ، ١٣۶۵) منطبق با ساختمان فیلم، از نورپردازی کلاسیک و اکسپرسیونیستی بهره برد و در «خارج از محدوده»(رخشان بنی اعتماد، ١٣۶٧) فیلمبرداری و حرکات روان دوربین از امتیازهای فیلم است. زرین دست، بر خلاف فیلم های «گزارش»(١٣۵۶)، «تجربه»(١٣۵٢) و «همسرایان»(١٣۶١)، که با عباس کیارستمی همکاری کرد، در «کلوزآپ»(١٣۶٩) از همۀ حساسیت های خود گذشت تا زرین دست نباشد و فیلمی متعلق به کیارستمی ارائه بدهد. او با فیلمبرداری سیاه و سفید، «آبادانی ها»(کیانوش عیاری، ١٣٧١) گرچه به دلیل ضعف امکانات فنی و چاپ و لابراتوار نتوانست به شفافیت فیلم های سیاه و سفید دهۀ ١٣۵٠ برسد، اما بازگشتی به فیلم های نیمۀ اول دهۀ ١٣۵٠ داشت. وی در «پری»(داریوش مهرجویی، ١٣٧۴) و «بازمانده»(سیف الله داد، ١٣٧۴) ساختمان بصری فیلم را از فیلم نامه و حسی که القا می کنند، کسب کرد و در «دشمن»(عباس بابویهی، ١٣٧۴)، «نابخشوده»(ایرج قادری، ١٣٧۵)، «سفر شبانه»(خسرو معصومی، ١٣٧۶)، «فریاد»(مسعود کیمیایی، ١٣٧٧)، «بلوغ»(مسعود جعفری جوزانی، ١٣٧٧) و «چشم هایش»(فرامرز قریبیان، ١٣٧٨) فیلمبرداری در سطح و اندازۀ خود ارائه داد.
از جمله سوابق هنری وی می توان به مدیر فیلمبرداری فیلم هایی همچون «مردی در طوفان»(خسرو پرویزی، ١٣۵١)، «حسن سیاه»(پرویز اصانلو، ١٣۵١)، «گزارش»(عباس کیارستمی، ١٣۵۶)، «صمد در راه اژدها»(پرویز صیاد، ١٣۵۶)، «صمد در به در می شود»(پرویز صیاد، ١٣۵٧)، «خط قرمز»(امیر نادری، ١٣۵٠)، «نقطه ضعف»(محمدرضا اعلامی، ١٣۶٢)، «بازجویی یک جنایت»(محمد علی سجادی، ١٣۶٢)، «مشت»(سیامک اطلسی، ١٣۶٣)، «بای سیکل ران»(محسن مخملباف، ١٣۶۴)، «دستفروش(اپیزود سوم)»(محسن مخملباف، ١٣۶۵)، «تصویر آخر»(مهدی صباغ زاده، ١٣۶۵)، «سیمرغ»(اکبر صادقی، ١٣۶۶)، «خارج از محدوده»(رخشان بنی اعتماد، ١٣۶۶)، «عروسی خوبان»(محسن مخملباف، ١٣۶٧)، «گزل»(محمد علی سجادی، ١٣۶٨)، «کلوز آپ»(عباس کیارستمی، ١٣۶٨)، «پنجاه و سه نفر»(یوسف سیدمهدوی، ١٣۶٨)، «الماس بنفش»(رحیم رحیمی پور)، «عروس حلبچه»(حسن کاربخش، ١٣۶٩)، «شب های زاینده رود»(محسن مخملباف، ١٣۶٩)، «دو فیلم با یک بلیت»(داریوش فرهنگ، ١٣۶٩)، «خانه خلوت»(مهدی صباغ زاده، ١٣٧٠)، «آقای بخشدار»(خسرو معصومی، ١٣٧٠)، «قافله»(مجید جوانمرد، ١٣٧١)، «شعله های خشم»(حمیدرضا آشتیانی پور، ١٣٧١)، «آبادانی ها»(کیانوش عیاری، ١٣٧١)، «پرتگاه»(بهرام ری پور، ١٣٧٢)، «تحفه هند»(محمدرضا زهتابی، ١٣٧٣)، «ضیافت»(مسعود کیمیایی، ١٣٧۴)، «دشمن»(عباس بابویهی، ١٣٧۴)، «پاکباخته»(غلامحسین لطفی، ١٣٧۴)، «نابخشوده»(ایرج قادری، ١٣٧۵)، «سفر شبانه»(خسرو معصومی، ١٣٧۶)، «ساحره»(داوود میرباقری، ١٣٧۶)، «فریاد»(مسعود کیمیایی، ١٣٧٧)، «بلوغ»(مسعود جفری جوزانی، ١٣٧٧)، «چشم هایش»(فرامرز قریبیان، ١٣٧٨)، «همسر دلخواه من»(افشین شرکت، ١٣٧٩)، «رقص شیطان»(اسماعیل براری، ١٣٧٩)، «سیندرلا»(بیژن بیرنگ، ١٣٨٠)، «ملاقات با طوطی»(علیرضا داوودنژاد، ١٣٨٢)، «صبحانه ای برای دو نفر»(مهدی صباغ زاده، ١٣٨٢)، «الهه زیگورات»(رحمان رضایی، ١٣٨٢)، «نقاب»(کاظم راست گفتار، ١٣٨٣)، «صحنه جرم، ورود ممنوع!»(ابراهیم شیبانی، ١٣٨۴)، «حکم»(مسعود کیمیایی، ١٣٨۴)، «آتش بس»(تهمینه میلانی، ١٣٨۴)، «مجنون لیلی»(قاسم جعفری، ١٣٨۶)، «فرزند خاک»(محمد علی باشه آهنگر، ١٣٨۶)، «تسویه حساب»(تهمینه میلانی، ١٣٨۶)، «بی پولی»(حمید نعمت الله، ١٣٨۶)، «موج سوم»(آرش سجادی حسینی، ١٣٨٧)، «سوپر استار»(تهمینه میلانی، ١٣٨٧)، «خاطره»(نادر طریقت، ١٣٨٧)، «پسر آدم، دختر حوا»(رامبد جوان، ١٣٨٧)، «بیداری»(فرزاد مؤتمن، ١٣٨٧)، «یکی از ما دو نفر»(تهمینه میلانی، ١٣٨٩)، «زنان ونوسی، مردان مریخی»(کاظم راست گفتار، ١٣٨٩)، «ملکه»(محمد علی باشه آهنگر، ١٣٩٠) و «تلفن همراه رئیس جمهور»(علی عطشانی، ١٣٩٠) اشاره کرد.
