احسان یارشاطر

 

Ehsan Yarshater

حوزه تخصصی: زبان و ادبیات فارسی، شعر فارسی، تاریخ ادبیات، اسطوره شناسی در ادبیات ایران، تاریخ ایران، لهجه های ایرانی

شغل و مسئولیت: مدیر مرکز مطالعات ایران و استاد دانشگاه کلمبیا

احسان یارشاطر در سوم آوریل 1920 در شهر همدان چشم به جهان گشود. او در سنین کودکی والدین خود را از دست داد و به تهران آمد و از آن پس با دریافت بورس های تحصیلی از دانشسرای مقدماتی و دانشگاه تهران به تحصیل و مطالعه در عرصه زبان و ادبیات فارسی نزد اساتیدی چون ابراهیم پورداوود، محمدتقی بهار، احمد بهمنیار، بدیع الزمان فروزانفر، عباس اقبال آشتیانی و دیگر اساتید و محققان پرداخت. او در سال 1941 نخستین مدرک کارشناسی خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و در سال 1944 دومین مدرک کارشناسی خود را در رشته حقوق از دانشگاه تهران دریافت کرد و از آن پس به تدریس و تحقیق در این دانشگاه پرداخت. وی با تعلیمات و نظارت علی اصغر حکمت به مطالعات ادبی خود ادامه داد تا این که در سال 1947 با ارائه رساله خود تحت عنوان «شعر فارسی در نیمه دوم قرن نهم» موفق به دریافت مدرک دکترا از دانشگاه تهران شد و به عنوان استادیار به تدریس در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده الهیات دانشگاه تهران پرداخت. او در همان سال از سوی بریتیش کاونسل (British Council، بخش فرهنگی سفارت انگلیس در ایران) بورسی برای مطالعه در زمینه شیوه های آموزشی و روش تدریس، در انگلستان دریافت کرد. وی پس از آشنایی با پروفسور دبلیو. بی. هنینگ (W. B. Henning) مطالعات خود را در زمینه زبان ها و فرهنگ ایران پیش از ظهور اسلام و ایران باستان در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن آغاز کرد و در این مدت با توجه به تسلط بر زبان فرانسه به آموختن زبان های انگلیسی و آلمانی و مطالعه در زمینه هنر، معماری، نقاشی و موسیقی در غرب پرداخت. تحقیق و پژوهش در زمینه لهجه های زبان فارسی به ویژه لهجه های مناطق غربی و شمال غربی ایران(از جمله لهجه های تاتی و تالشی) به همراه پروفسور هنینگ بخش دیگری از مطالعات گسترده وی را در آن زمان تشکیل می دادند. او در سال 1953 موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد از انگلستان شد و به ایران بازگشت و به تدریس در زمینه زبان های ایران باستان در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران پرداخت. احسان یارشاطر به منظور تحقیق و پژوهش هرچه عمیق تر و گسترده تر در زمینه لهجه های ایرانی به نقاط مختلف ایران و روستاها و شهرهای متعدد سفر کرد تا این که در سال 1956 «انجمن لهجه شناسی ایران» به معاونت وی و همکاری چند تن از اساتید خارجی بنیان نهاده شد. او همچنین در سال 1954 «بنگاه ترجمه و نشر کتاب» را، به منظور ترجمه آثار ارزشمند جهان توسط محققان برجسته به زبان فارسی بنا نهاد. فعالیت ها، خدمات، مطالعات و پژوهش های دیگر دکتر یارشاطر عبارتند از: تأسیس انجمن کتاب به کمک جمعی از محققان(از جمله ایرج افشار) در سال 1957 با هدف حمایت از نشر آثار ارزشمند و چاپ نشریه «راهنمای کتاب» به عنوان ارگان اصلی انجمن، برگزاری نمایشگاه سالانه کتاب در ایران و خارج از کشور توسط انجمن کتاب، استاد دانشگاه کلمبیا(نیویورک، از سال 1958 تا 1960)، تأسیس یک کتابخانه عمومی با حدود سه هزار عنوان کتاب در زمینه علوم انسانی توسط انجمن کتاب(در سال 1959)، استاد دانشگاه تهران(در حوزه زبان فارسی باستان و اوستایی) و حضور در کنگره بین المللی شرق شناسی(در سال 1960)، رئیس بخش مطالعات ایران در گروه خاورمیانه دانشگاه کلمبیا(از سال 1961)، آغاز پروژه «مجموعه میراث ادبی ایران» (ترجمه آثار ادبی ایران به زبان های دیگر) با کمک یونسکو و مدیریت وی(از سال 1962)، مطالعه، تحقیق و پژوهش گسترده در زمینه لهجه های زبان فارسی به ویژه در مناطق غرب دریای خزر، خلخال و طارم در آذربایجان، زنجان، رودبار، کوهپایه، الموت، قزوین و کاشان(از دهه 1950 تا 1980)، تأسیس «مرکز مطالعات ایران» در دانشگاه کلمبیا(در سال 1967)، رئیس گروه خاورمیانه دانشگاه کلمبیا(از سال 1968 تا 1973)، چاپ «مجموعه ادبیات خارجی»، «مجموعه ایران شناسی» و «مجموعه متون فارسی» توسط بنگاه ترجمه و با مدیریت وی، چاپ «دانشنامه ایران و اسلام» (در سال 1975)، آغاز پروژه عظیم «دائره المعارف ایرانیکا» در مرکز مطالعات ایران(دانشگاه کلمبیا) و با کمک و حمایت بنیاد ملی علوم انسانی(در سال 1979)، برگزاری مجموعه سخنرانی ها و سمینارهای ایران شناسی در دانشگاه کلمبیا(از سال 1979)، دبیر کل و عضو شورای بین المللی فلسفه و علوم انسانی، بخش ایران(از سال 1957 تا 1961)، عضو شورای ملی ترجمه(دانشگاه کلمبیا، از سال 1976) و عضو هیأت امنای مؤسسه آمریکایی مطالعات ایران(از سال 1978).

 

 

عناوین برخی از آثار احسان یارشاطر عبارتند از:

 کتاب ها:

- ادبیات فارسی/ 1988

- صادق هدایت: برگزیده ای از آثار/ 1979

- برگزیده داستان های شاهنامه/ 1974

- نقاشی نوین/ 1965

- داستان های ایران باستان/ 1957

- شعر فارسی در عهد شاهرخ/ 1955

- پنج رساله، بوعلی سینا/ 1953

- الاشارات و التنبیهات، بوعلی سینا/ 1953

 مقالات:

- حضور زبان فارسی در جهان اسلام/ 1998

- شیوه های ترجمه اشعار سنتی فارسی/ 1989

- شعر فارسی در عصر تیموریان و صفویان، قرن چهاردهم تا هجدهم/ 1985

- تاریخ ملی ایران/ 1982

- تعزیه و سنن عزاداری در ایران پیش از ظهور اسلام/ 1979

- تحولات فرهنگی در ایران/ 1976

- زبان و ادبیات فارسی/ 1971

- ادبیات فارسی در دوران اسلام/ 1969

- زبان و لهجه های ایرانی/ 1958

 دائره المعارف ایرانیکا

 Encyclopaedia Iranica

«دائره المعارف ایرانیکا» مشهورترین اثر احسان یارشاطر، دانشنامه ای است مستقل، غیرسیاسی، غیرمذهبی و غیرایدئولوژیک که اطلاعات آن از دانشگاه ها و مراکز علمی و تحقیقاتی آمریکا، اروپا و آسیا استخراج، گردآوری و تدوین شده است. این کتاب مرجع، به ثبت و ضبط وقایع و حقایق تاریخ، تمدن و فرهنگ مردم ایران و نقش آن در شکل گیری تاریخ تمدن بشری می پردازد و به عنوان یک منبع اطلاعاتی مهم، تاریخ چندهزار ساله یکی از مهم ترین تمدن های جهان را به تصویر می کشد. این مجموعه در حال حاضر به زبان انگلیسی است اما قرار است که پس از اتمام و چاپ کامل آن، به زبان فارسی ترجمه شود. در این دانشنامه به زندگی نامه مردان و زنان صاحبنام در عرصه های مختلف، شرح و توصیه شهرهای ایران، ابنیه تاریخی و باستانی، نسخ و کتاب های مقدس، زیارتگاه ها و معابد ادیان مختلف، آیین و مناسک ادیان گوناگون، ادبیات، هنر و موسیقی ایرانی، معماری ایرانی، خط و زبان فارسی و به طور کلی تمامی ابعاد زندگی مردم ایران و فرهنگ آنها پرداخته شده است.