جیمز کاگنی

Cagney, James

بازیگر (1899، نیویورک - امریکا؛ 1986)

با نام جیمز فرانسیس کاگنی جونیر به دنیا آمد. پدرش، متصدی نوشگاه ایرلندی و مادرش نروژی بود. از نوجوانی برای پشتیبانی مالی خانواده به حرفه های مختلفی (از جمله پیش خدمتی) پرداخت. مدتی نیز در یورک ویل، به عنوان زنانه پوش، روی صحنه می رفت. از 1920 کارش را در برودوی با ایفای نقش هم سرا آغاز کرد. پس از دوره ای کسب تجربه در وودویل، هم راه همسرش، فرانسس (از 1922 تا زمان مرگ کاگنی)، از 1925 در برودوی به نقش های اصلی دست پیدا کرد. پس از موفقیت نمایش تفریح گاه سکه یی به هالیوود دعوت شد تا در کنار جون بلوندل در نسخه ی سینمایی نمایش، با نام تعطیلی گناه کاران جلوی دوربین برود. خیلی زود با ایفای نقش اول در فیلم گنگستری دشمن مردم به شهرت رسید. با قدی کوتاه (یک متر و هفتاد سانتی متر) و ظاهری معمولی به نقش های خود انرژی و تحرک بی نظیری می بخشید که بسیار مناسب فیلم های گنگستری و درام های اجتماعی در دوره ی بحران اقتصادی امریکا به نظر می آمد. در عین حال در فیلم های موزیکال نیز می درخشید؛ از جمله در رژه ی جلوی صحنه (1933) و یانکی دودل دندی (1942) که برای دومی برنده ی اسکار بهترین بازیگر نقش اول شد. تا زمان اعلام بازنشستگی خود در 1961 در اوج بود. در 1942 با کمک برادرش، ویلیام، کمپانی فیلم سازی کاگنی پرودا کشنز را بنیان گذاشت. خواهرش، جین، نیز بازیگر تآتر و تلویزیون بود. در 1984 «مدال آزادی»، بالاترین نشانی را که به یک غیر نظامی در امریکا اهدا می شود دریافت کرد. پیش تر از این در 1981، پس از بیست سال و صرفاً به سفارش پزشکان پیشنهاد میلوش فورمن را برای بازی در نقش کوتاهی در رگتایم پذیرفت. ایفای این نقش چنان با استقبال تماشاگرانِ عامه و منتقدان روبه روشد که در فیلم تلویزیونی جو موران مخوف (1984) نیز نقش یک بوکسور سابق را بازی کرد. بر اثر سکته ی قلبی درگذشت. خاطراتش را در کتابی با نام کاگنی به روایت کاگنی (1975) نوشته است.

بتی دیویس یک بار گفته بود: «کاگنی مردی است کوتاه قد و زشت، اما اگر میان چند هزار مرد مجبور به انتخاب باشی قطعاً جیمی کاگنی را برمی گزینی».

حقیقتاً هم کاگنی از نظر ظاهر هیچ شباهتی به ستاره های دهه ی 1930 هالیوود نداشت. اما نگاه نافذ، انرژی بیش از حد و تسلط بر اندام ها از او یک ابر بازیگر ساخته بود. جالب این که زنی مقتدر و مظهر بازیگران زن - آزاد - خواه آن سال ها درباره ی مظهر مردی گری آن دوران چنین نظری داشته است. کاگنی با مالیدن گریپ فروت به چهره ی می کلارگ در دشمن مردم نماد مردان خشن و بی رحمی شد که برای زنان کوچک ترین ارزشی قایل نیستند، و در واقع پیش گام قهرمانان فیلم های گنگستری و نگرش آنان نسبت به زنان شد. نقش هایی که توسط او بر پرده جان گرفتند همواره از به یاد ماندنی ترین های نوع خود بودند: «راکی سالی ون» در فرشتگان با چهره های آلوده (1938) و یا «کودی جارت» در التهاب شدید (1949) که اغلب منتقدان آن را شکاهکار کاگنی می دانند. دیوید تامسن درباره ی بازی او در صحنه ی زندان که پس از شنیدن خبر مرگ مادرش دچار آشفتگی روانی می شود تعبیر ظریفی دارد. مقایسه ی او و هامفری بوگارت همواره از مباحث جذاب کلاس های تحلیل فیلم و بازیگری بوده است. این که کدامیک از نظر بازیگری برتر است قابل توضیح و اثبات نیست. اما قطعاً تنوع نقش های کاگنی از بوگارت به مراتب بیش تر است. او در هر فیلم و نقشی چه کمدی، چه موزیکال و چه ملودرام و گنگستری موفق بود: فیلم های کاگنی صرف نظر از خوب یا بد یا متوسط بودن شان تنها به دلیل حضور او برای هر سینمادوستی جذاب و ماندنی اند. به لان چینی «مرد هزار چهره » لقب داده بودند، به مردی که نقش «مرد هزار چهره » را با آن قدرت و توانایی (در فیلمی به کارگردانی جوزف پونی در 1957) بازی کرد، چه لقبی می توان داد؟ نابغه؟

از فیلم ها:

1930 - تعطیلی گناه کاران (آدولفی)، دری به دوزخ (مایو)؛ 1931 - دشمن مردم (ولمن)، زنان مردان دیگر (ولمن)، دیوانه ی موطلایی ها (دل روت)؛ 1932 - تاکسی ! (دل روت)، جمعیت می غرد (هاکس)، برنده همه را می برد (دل روت)؛ 1933 - رژه ی جلوی صحنه (بیکن)، پُردردسر (لروی)، عکس بردار (بیکن)، شهردار دوزخ (مایو)، محبوب زن ها (دل روت)؛ 1934 - جیمی نجیب (کورتیز)، بچه ی سینت لوییس (انرایت)، او مرد آن زن بود (بیکن)؛ 1935 - فریسکو کید (بیکن)، مأموران ویژه ی FBI (کیتلی)، رویای شبی نیمهزی تابستان (راینهارت)، شیاطین هوا (بیکن)، سقف پرواز صفر (هاکس)؛ 1936 - آدم حسابی (بلایستون)؛ 1937 - مایه ی نغمه سرایی (شرتسینگر)؛ 1938 - فرشتگان با چهره های آلوده (کورتیز)، ملاقات پسر و دختر (بیکن)؛ 1939 - بچه ی اوکلاهما (بیکن)، دهه ی پُرشور 1920 (والش)، هر بامداد می میرم (کیتلی)؛ 1940 - شهری برای فتح (لیتواک)، منطقه ی داغ استوایی (کیتلی)؛ 1941 - مو قرمز (والش)؛ 1942 - یانکی دودل دندی (کورتیز)، ناخدایان ابرها (کورتیز)؛ 1943 - جانی دیر می آید (و. ک. هوارد)، تو، جان جونز (لروی)؛ 1945 - خون روی خورشید (لوید)؛ 1946 - شماره ی سیزدهم خیابان مادلن (هاتاوی)؛ 1949 - التهاب شدید (والش)؛ 1950 - داستان وست پوینت (دل روت)، با فردا خداحافظی کن (گ. داگلاس)؛ 1951 - بیا جام را پر کن (گ. داگلاس)؛ 1952 - ارزش افتخار (ج. فورد)؛ 1953 - شیری در خیابان هاست (والش)؛ 1955 - دوستم بدار یا ترکم کن (چ. ویدور)، هفت فوی کوچک (شاولسن)، آقای رابرتس (ج. فورد و لروی)، فرار به سوی پناهگاه (ن. ری)، ستایش از یک مرد بد (وایز)؛ 1957 - مرد هزار چهره (پونی)؛ 1959 - با شیطان دست بده (م. آندرسن)؛ 1960 - ساعات شجاعت (ر. مونتگامری)؛ 1961 - یک، دو، سه (ب. وایلدر)؛ 1981 - رگتایم (م. فورمن)؛ 1984 - جو موران مخوف (سارجنت).