عرفه؛ مناجات یا مصیبت!

اساساً انقلاب درونی و اشک ریختن در "مناجات" با گریه در "مصیبت" تفاوت شکلی و حتی بنیادی دارد. دعاخوانی با لهجه­ ی ‌مصیبت، ماهیّت عرفانی و عاشقانه بودن دعاها را به شدّت تحت تأثیر قرار داده و باعث شده که دعا آن کارکرد معنوی و سازنده خود را از دست بدهد و عملاً مناجاتی که می ­توانست جزء سرمایه­ ها و تغذیه­ های خوب معنوی ما باشد، دچار دلزدگی شده است.... 


راسخون : طبق روایتی از امام صادق علیه السلام «أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ» که در قرآن آمده است، اشاره به دهه اول ذی­الحجّه دارد که روز عرفه و عید قربان هم پایان این ایام است.{1}
روز نهم ماه ذی­الحجّه دارای اتفاقات ویژه­ای است. در تقویم شیعی آمده است که در سال 60 هجری قمری مسلم بن عقیل علیه السلام سفیر و نماینده حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام، در شهر کوفه به دست عبیدالله بن زیاد ملعون به شهادت رسید.
مناسبت دیگر این روز بزرگ فضیلت عظیم و منحصر به فرد امیرالمومنین علیه السلام یعنی سدالابواب است.
به پیامبر گفته شد همه درهایی را که گشودی ببند مگر در خانه صاحب پرهیزگاری، علی علیه السلام را
فقیل له اسدد کل باب فتحته
سوی باب ذی التقوی علِی

در این روز (9 ذی الحجه یا روز عرفه) به امر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همه درهای منازل اصحاب به طرف مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله بسته شد، جز در خانه أمیرالمؤمنین علیه السلام که به دستور خاص الهی آن را نبستند.{2}
سفارش دیگر این روز مناجات و دعایی است که در متون شیعی آمده است.
دعایی از امام حسین علیه السلام و همچنین دعای چهل و هفتم امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه.
دعای امام حسین علیه السلام در روز عرفه که معروف­تر می­ باشد، مربوط به سال حرکت امام به عراق نمی­ شود؛ چرا که حجّاج به سمت منا و عرفات حرکت کردند، امّا امام علیه السلام روز هشتم ذی الحجه از مکه خارج شدند و اصلاً منا و عرفات آن سال را درک نکردند.

حالات امام در وقت دعا
اول اینکه امام با حال خضوع و خشوع و در نهایت تضرع به سمت جبل الرحمه که در صحرای عرفات است حرکت کردند.
دوم اینکه اشک ریختن زیاد از دیگر حالات امام در هنگام دعا بوده است.
 
اهمیّت روز عرفه
امام صادق (ع) فرمود: «مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فی شَهْرِ رَمَضانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ إلى قابِلٍ إلّا أنْ یَشْهَدَ عَرَفَةَ.»
«اگر ماه مبارک رمضان بر کسى گذشت و او آمرزیده نشد، تا ماه رمضان سالِ بعد، به آمرزش او امیدى نیست، مگر آنکه عرفه را درک کند.»{3}
پیامبر گرامى اسلام (ص) نیز فرمود: «ما مِنْ یَوْمٍ أَکْثرُ أَنْ یُعِتقَ اللهُ فیهِ عَبْداً مِنَ النّارِ مِنْ یَوْمِ عَرَفَةَ»
«خداوند هیچ روزى به اندازه روز عرفه، بندگان خود را از آتش جهنم آزاد نمى‌کند.»{4}

اهمیّت خواندن این دعا
اهمیت خواندن این دعا در این روز به اندازه‌اى است که اگر روزه گرفتن، سبب ضعف و بى‌حالىِ فرد در دعا می­ شود، سزاوار است روزه نگیرد، تا بتواند به فیض دعای روز عرفه برسد.{5}
 
عرفه؛ مناجات یا مصیبت!
اولین نکته قابل توجه این است که اصل دعا بر فردی خوانی است؛ و اصل مناجات بر رازگویی مخلوق است با خالق خود. به عنوان مثال در دو دهه اخیر ماهیت اعتکاف با ازدحام جمعیت تغییر کرده است.
دومین نکته هم این است که دعا خواندن منحصر در متون عربی نیست. آنچه که در آموزه های قرآنی به ما رسیده است اصل خواندن خداست، اما دعاهای ماثور که در متون اسلامی آمده است ؛ از صحیفه سجادیه و مفاتیح الجنان و همچنین دعاهای قرآنی اهمیت ویژه­ای دارند.
چند سالی است که این دعا و مناجات از هدف خود دور و دستخوش ابداعات جدیدی از سوی روضه خوانان شده است. متأسّفانه صداهای بلند و گاهاً دور از شأن دعاخوانی، اصالت و ماهیّت مناجات را که آرام خواندن خدای متعال است، بهم می ­زند تا آنجا که به بُعد معرفتی و عاشقانگی دعاخوانی آسیب جدی وارد می­کند.
اگر نگاهی به متن دعای عرفه که مناجات امام حسین (ع) با خداست بیندازیم، در میابیم که با مرثیه و روضه وار خواندن فرق دارد.
اساساً انقلاب درونی و اشک ریختن در "مناجات" با گریه در "مصیبت" تفاوت شکلی و حتی بنیادی دارد. دعاخوانی با لهجه­ ی ‌مصیبت، ماهیّت عرفانی و عاشقانه بودن دعاها را به شدّت تحت تأثیر قرار داده و باعث شده که دعا آن کارکرد معنوی و سازنده خود را از دست بدهد و عملاً مناجاتی که می ­توانست جزء سرمایه­ ها و تغذیه­ های خوب معنوی ما باشد، دچار دلزدگی شده است.

به دو نمونه از تأکیدات رهبر انقلاب در باب روز عرفه و دعاهای وارده توجّه فرمایید که بیشتر به تأمل و تفکر نسبت به این دعای عاشقانه دعوت می­ کند:
«دعای عرفه امام حسین عاشقانه است. حضرت سجاد هم برای روز عرفه دعا دارند. در صحیفه سجادیه، دعای چهل و هفتم، دعای روز عرفه است. آن هم بسیار دعای پرمغز و پرمضمونی است؛ اما دعای امام حسین عاشقانه است، یک چیز دیگر است. اگر چنانچه آشنا بشوید، انس پیدا کنید، دقت کنید، از یک فقره این دعا می‌توانید یک قصیده، یک مجموعه، یک قطعه، یک غزلِ خیلی قشنگ از آب در بیاورید.»{6}
 
«روز عرفه را قدر بدانید، از ظهر عرفه تا غروب عرفه ساعات مهمی است؛ لحظه لحظه‌ی این ساعات مثل اکسیر مثل کیمیا حائز اهمیت است. اینها را با غفلت نگذرانیم. یک نمونه از اعمال، این دعای عجیب امام حسین در عرفه است که مظهر خشوع و تذلل و ذکر و مظهر ابتهال در مقابل پروردگار است. یک نمونه دیگر دعای امام سجاد در صحیفه سجادیه است. اینها را با تامل و تفکر بخوانید. این توشه شماست.»{7}
 
به قلم : سیدصادق موسوی
 
پی نوشت:
{1}. لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ؛ تا سودهایى را که از آنِ آنهاست ببینند و نام خدا را در روزهایى معین به هنگام ذبح چارپایانى که خدا رزق آنها ساخته، یاد کنند. پس از آنها بخورید و بینوایان فقیر را نیز اطعام کنید. سوره حج، آیه 28.
در روایاتی حماد بن عیسی می­گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که در باره این آیه: «وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ» فرمود: مقصود ده روز اول ذی الحجّه است. تهذیب الاحکام، ج5، ص478، ح1736.
{2}. بندانی نیشابوری، عبدالحسین؛ تقویم شیعه و علامه مجلسی، بحارالانوار، ج97، ص384.
{3}. کافى، ج ۴، ص ۶۶.
{4}. السنن الکبرى، احمد بن حسینى بیهقى، ج ۵، ص ١٩٢.
{5}. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
{6}. دیدار با شاعران آئینی در ۲۵/3/1390.
{7}. بیانات رهبر انقلاب در ۲۵/۶/1394.