اسلام همچنین برای جلوگیری از تسلط دشمنان و شیطانصفتان بر زندگی مؤمنان، به تقویت ایمان و ارتباط با خداوند تأکید میکند و در قرآن کریم میفرماید: «سست نشوید و غمگین نباشید، چرا که اگر ایمان داشته باشید، شما برترید.»(آلعمران/139) این آیه در صدد بیان اهمیت ایمان و روحیه قوی در مقابله با دشمنان است. برای جلوگیری از تسلط دشمنان، اسلام بر تقویت دانش و قدرتمند شدن تأکید دارد. قرآن کریم میفرماید: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لایَعْلَمُونَ»(زمر/9)؛ که بر اهمیت دانش و شناخت در تقویت جایگاه مؤمنان و مقابله با دشمنان دلالت دارد. یعنی کسیکه علم و قدرت ندارد با کسی که علم و قدرت دارد بههیچ عنوان نمیتواند مقابله و مبارزه کند. افراد و حکومتهایی که در طول تاریخ به انسانها ستم کردند با علمشان در ساخت تجهیزات و قدرتشان با داشتن تجهیزات، مشغول کشورگشایی و آتش افروزی و ظلم شدند.
اسلام، مسلمانان را به قدرت معنوی، اخلاقی، علمی، اقتصادی، سیاست و هر چیزی که بتواند آنانرا دارای برتری و قدرت کند توصیه فرموده و البته دستور هم داده است که در استفاده از قدرت افراط نکنید و همیشه مدافع مظلومان باشید. سوء استفاده از قدرت یکی از مسائلی است که در بسیاری از فرهنگها و جوامع به عنوان یک «معضل اخلاقی و اجتماعی» مطرح میشود. در اسلام، بهویژه در مکتب اهل بیت(علیهم السلام)، تاکید فراوانی بر استفاده صحیح و درست از قدرت و مسئولیتها شده است. قدرت، بهطور کلی، میتواند در انواع مختلفی از قبیل قدرت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فکری، یا حتی جسمی باشد اما آنچه در تمامی این موارد اهمیت دارد، نحوه استفاده از آن است.
در قرآن کریم و روایات اهل بیت(علیهم السلام)، بسیاری از آیات و احادیث، انسانها را از سوء استفاده از قدرت و تسلط بر دیگران نهی کردهاند. حضرت علی(علیهالسلام) در اینباره مىفرمایند: «مَنْ جارَتْ ولایتُهُ زالت دولَتُهُ» کسىکه در دایره حکومتش ظلم و ستم کند، حکومتش از بین خواهد رفت.(غررالحکم، ج2، ص187) و یا «مَنْ عَمِلَ بالعدلِ حَصَّنَ اللهُ مُلْکَهُ»(غررالحکم، ح1068) یعنى: کسىکه به عدالت عمل کند خداوند قلمرو حکومتش را حفظ خواهد نمود و در حفظ ثبات و پایدارى دولت مىفرمایند: «ثباتُ الدول بالعدل.»(16) یعنى: ثبات و پایدارى دولتها، به برپایى قسط و عدل استو یا: «زینُ المُلکُ العدل.»(17) یعنى: زینت پادشاهى و زیور حکومتدارى، اجراى عدالت است. این حدیث به وضوح اشاره به ظلم و ستمی دارد که در اثر سوء استفاده از قدرت انجام میشود. هر فردی که در موقعیتی است که میتواند بر دیگران تاثیر بگذارد، باید از این قدرت بهدرستی استفاده کند و از هرگونه ظلم و تبعیض پرهیز کند.
امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(علیهالسلام) نیز در نهجالبلاغه در سخنانی به شیوایی و دقت بر ضرورت استفاده صحیح از قدرت تاکید میکند. ایشان در یکی از خطبههای خود فرمودند: «وَ لا تَحْتَسِبُوا حَقَّکُمْ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ فَیَحْتَسِبَکُمُ اللّهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ»(نهجالبلاغه، خ۱۸۹) یعنی هرگز حق خود را در جایی که شایسته آن نیست طلب نکنید، چرا که خداوند نیز شما را در جایی که شایسته نیستید قرار میدهد. این بیان نشان میدهد که اگر کسی در مقام قدرت قرار بگیرد و از آن به نحو صحیح استفاده نکند، ممکن است خود او از منظر الهی در جایگاه غیرشایستهای قرار گیرد و از لطف خداوند محروم شود.
در آموزههای شیعی، علاوه بر توجه به استفاده صحیح از قدرت در زندگی فردی، در امور حکومتی و اجتماعی نیز تاکید بسیاری شده است. امام حسین(علیهالسلام) در واقعه عاشورا و قیام خود، نمونهای بارز از عدم سوء استفاده از قدرت را نشان داد. امام حسین(علیهالسلام) با قیام خود علیه ظلم و فساد حکام وقت، نشان داد که حتی در برابر قدرتهای ظالم و جابر، باید با صبر و استقامت ایستاد و از هرگونه سوء استفاده از قدرت خودداری کرد.
همچنین امام علی(علیهالسلام) در نامهای به مالک اشتر او را به رعایت عدالت و انصاف در برخورد با مردم توصیه فرمودند: «پس باید بر تو پوشیده نباشد که خداوند تو را در مقام قدرت قرار داده است تا عدالت را برقرار کنی و از قدرت بهدرستی استفاده کنی.» این نامه، که بهعنوان یک مکتب حکومتی و مدیریتی مورد استفاده قرار میگیرد، بر لزوم امانتداری و اجتناب از هرگونه فساد و استفاده نادرست از قدرت تاکید دارد. امام علی(علیهالسلام) میفرماید: «و هیچگاه مردم را از ستمکاران نترسان که در دل آنها ترس و وحشت ایجاد شود، بلکه باید در دل آنها احساس امنیت و آرامش بهوجود آوری.»
در برخی روایات دیگر، همچنان که در حدیثی از امام علی(علیهالسلام) آمده است: «کسی که از قدرت خود سوء استفاده کند، در حقیقت خود را از رحمت خداوند دور کرده است.» این حدیث بهخوبی نشان میدهد که سوء استفاده از قدرت نه تنها آسیب به دیگران میزند، بلکه در نهایت انسان را از رحمت الهی محروم میکند.
سوء استفاده از قدرت همچنین میتواند تبعات اجتماعی و فردی زیادی داشته باشد. در سوره الرحمن آمده است: «وَفِی السَّمَاءِ رَزْقُکُمْ وَمَا تُوعَدُونَ»(زاریات/۲۲). این آیه به نوعی نشاندهنده این است که انسانها از خداوند رزق و روزی میگیرند، و هیچکس نباید از جایگاه و امکاناتی که از خداوند دریافت کرده است سوء استفاده کند. در این راستا، مهمترین اصل در استفاده از قدرت، رعایت انصاف، عدل و مسئولیتپذیری است.
مسلما باید اذعان کنیم که در اسلام، قدرت بهعنوان یک امانت الهی به انسان داده شده است و باید در راستای تحقق عدالت و انصاف و بهویژه خدمت به مردم مورد استفاده قرار گیرد. در صورتیکه فردی از این قدرت بهطور نادرست استفاده کند، نهتنها به دیگران ظلم کرده بلکه خود نیز از نظر روحی و معنوی دچار آسیب خواهد شد.
در حدیث دیگری از امام صادق(علیهالسلام) آمده است: «هرگاه قدرتی به کسی داده شد و او آن را در مسیر فساد و ظلم به کار برد، در حقیقت خود را در آتش جهنم انداخته است.» این روایت به وضوح نشاندهنده عواقب منفی سوء استفاده از قدرت است که نه تنها در این دنیا، بلکه در آخرت نیز عواقب سنگینی خواهد داشت.
در نتیجه، استفاده صحیح از قدرت نیازمند شناخت دقیق و آگاهانه از مسئولیتها و تعهداتی است که بر دوش فرد قرار میگیرد. در این راستا، قرآن کریم و آموزههای اهل بیت(علیهم السلام) همواره انسانها را به استفاده درست و عادلانه از قدرت فراخوانده و آنان را از سوء استفاده از آن برحذر داشتهاند. تا آنجا که استفاده صحیح از قدرت نه تنها به نفع دیگران، بلکه به نفع خود فرد نیز خواهد بود و او را به جایگاههای بالاتری از نظر اخلاقی و معنوی خواهد رساند.
اسلام همچنین به بهرهگیری از تجربههای تاریخی برای مقابله با ظلم و استبداد توصیه میکند و خواستار عبرت گرفتن از تاریخ و سرگذشت کسانی است که نخواستند مقاومت کنند و همیشه دنبال کسب رضایت زورگویان بودند. قرآن کریم میفرماید: «فَاعْتَبِرُوا یَا أُولِی الْأَبْصَارِ»(حشر/2) عبرت گرفتن مخصوص کسانی است که مشاهده میکنند، فکر میکنند، فریب نمیخورند و تسلیم نمیشوند. پس اگر شاخصههای تطورات تاریخی در ما وجود نداشته باشد تاریخ خوانی فایدهای به حال ما ندارد.
یکی دیگر از راهکارهای اسلام برای جلوگیری از تسلط ظالمان، اتحاد میان مؤمنان است. قرآن کریم میفرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(حجرات/10) همدلی مؤمنان و مسلمانان هم اصلی اساسی است. چرا که تفرقه و پراکندگی، زمینه را برای تسلط دشمنان فراهم میکند. پیامبر اسلام(ص) نیز در این زمینه میفرمایند: «مثال مؤمنان در دوستی، مهربانی و دلسوزی نسبت به یکدیگر مانند یک بدن است...»(میزان الحکمه به سند کنزالعمال، ص737)
برنامه اسلام برای آزادی انسانها از چنگال زورگویان، برنامهای جامع است که شامل تقویت ایمان، اتحاد، دانش، مبارزه با ظلم و تقوا میشود. اسلام ما را به قدرتی همه جانبه و جامع امر می کند که میان اخلاق، انسانیت، تکنولوژی، توسعه یافتگی و... نخواهیم یکی از آنها را انتخاب کنیم با طوری عمل کنیم هدفمان وسیله را توجیه کند.
