نیت پشت پرده و جواز اخلاقی شوخیهای منشوری
روز گذشته خبری در رسانهها منتشر شد که «علی صبوری» طنز پرداز و مجری برنامههای طنز، به دلیل عدم رعایت شئونات اخلاقی در برنامه «نصف شب» همراه با هفت نفر از عوامل این برنامه بازداشت شده است. با انتشار این خبر قطعاتی از برنامه او هم منتشر شد که دیدیم مرزهای بی ادبی و شوخیهای منشوری را در میان فیلمها و برنامههای چهل سال گذشته درنوردیده است. آنها به بهانه خنده گرفتن هر چیزی به ذهنشان میآید را به زبان میآورند. هرچند خبر بازداشت علی صبوری چند ساعت بعد تکذیب شد و معلوم نشد این خبر درست بود یا نه؟ اما حقیقت بی اخلاقی این برنامه و برنامه سازانش تغییر نکرد. البته تکذیبش اگر واقعیت داشته باشد هم برای قوه قضائیه و مسئولان فرهنگی کشور مایه شرمساری است. زیرا مردم میپرسند پس شما کجایید که هر کسی هر کاری دلش میخواهد انجام میدهد و کسی هم متعرض به او نمیشود.
در یادداشت زیر میتوانیم از خبرسازی رقبا، از بیتوجهی مسئولان فرهنگی و مذهبی کشور و مسائل دیگر بگوییم و حدس بزنیم این خبر سازیها بیجهت نبوده و احتمالا از سوی خود سازندگان این برنامه بوده تا مورد توجه قرار بگیرند. زیرا این فریب رسانهای سالهاست که برنامه سازان را در یک شب به اندازه هزار شب جلو انداخته است اما اینکه چرا این افراد میخواهند از بیاخلاقی و بیعفتی پول دربیاورند را انتخاب میکنیم زیرا از بقیه موضوعات مهمتر است.
سؤال اصلی چیست؟
امروزه شاهدیم که در فضای رسانهای، برخی از سازندگان برنامهها و فیلمها، برای جذب مخاطب بیشتر و ایجاد خنده، به سراغ ابزارهایی میروند که از نظر عرفی، اخلاقی و دینی نهی شده است. این ابزارها غالباً در قالب «شوخیهای منشوری» و «کنایههای جنسی» خودنمایی میکنند. شوخیهای منشوری به آن دسته از مطالب طنز گفته میشود که ظاهری ساده و قابل خنده دارند اما باطنی عمیق و اغلب زشت و آسیبزا دارند؛ مانند منشور که نور را تجزیه میکند، این شوخیها نیز حیا و عفت عمومی را تجزیه کرده و پیامدهای مخربی بر جای میگذارند.اما سؤال اصلی اینجاست: نیت این افراد از این کار چیست؟ به طور کلی میتوان نیتهای مختلفی را برای این دسته از سازندگان متصور بود:
جذب مخاطب به هر قیمت: در فضای رقابتی رسانهها، برخی تصور میکنند که سریعترین راه برای بهدست آوردن آمار بیننده بالا و فروش بیشتر، تحریک غرایز جنسی انسانی است. آنان بر این باورند که شوخیهای جنسی به دلیل اینکه به مسائلی میپردازد که برای عموم جذاب و کنجکاو کننده است، تضمین کننده موفقیت مالی آنان خواهد بود.
نداشتن خلاقیت برای طنز سالم: تولید طنز هوشمند، خلاق و در عین حال سالم، کاری دشوار و نیازمند توانمندی هنری و فکری بالاست. برخی سازندگان، به دلیل ضعف در خلاقیت و دانش کافی، به جای خلق موقعیتهای طنز اصیل، به سراغ آسانترین راه، یعنی همان شوخیهای پیش پا افتاده و مبتذل میروند. آنان با این کار، در واقع ناتوانی هنری خود را پشت مُهر «طنز روز» پنهان میکنند.
حفظ ارتباط با جریانهای ضد اخلاقی: برخی ممکن است با نیتهای خاص فرهنگی و حتی سیاسی، به ترویج بیبندوباری در جامعه بپردازند. آنان خوب میدانند که اگر بنیانهای اخلاقی یک جامعه سست شود، آن جامعه در برابر هر گونه هجمه فرهنگی و سیاسی آسیبپذیر خواهد شد. بنابراین، از طنز به عنوان یک سلاح نرم برای تحقق اهداف خود استفاده میکنند.
سؤال دوم و بسیار مهمتر: آیا اساساً اجازه داریم با شوخیهای جنسی و منشوری، افراد را بخندانیم؟ پاسخ این سؤال از منظر دینی و اخلاقی، قاطعانه «خیر» است. دلایل این منع نیز بسیار روشن و قانعکننده است:
تضعیف روحیه حیا: مهمترین دلیل، از بین بردن «حیا» است. پیامبر گرامی اسلام (ص) میفرمایند: « «الحَیاءُ وَالایمانُ مَقْرُونانِ فِی قَرَنٍ واحِدٍ فَإِذا سُلِبَ أَحَدُهُما تَبَعَهُ الآخَرُ»؛ حیا و ایمان قرین یکدیگرند، اگر یکی رفت دیگری نیز به همراه آن میرود.(نهج الفصاحه، ح1429) حیا همان ایمان است. شوخیهای جنسی، مستقیماً به این شاخه ایمان حمله میبرند و آن را میخشکانند. جامعهای که حیا در آن کمرنگ شود، آماده پذیرش هر گونه گناه و بیقیدی میشود.
وقتی در یک برنامه طنز، بارها و بارها به حریم حیا حمله میشود و مسائل خصوصی و غیراخلاقی به صورت شوخی مطرح میشود، بیننده به تدریج نسبت به این مسائل "بیحیا" میشود. یعنی آن حس محافظتی درونی که او را از انجام یا تکرار آن اعضا بازمیداشت، ضعیف و ضعیفتر میشود.
این دقیقاً مانند آبی است که قطره قطره روی سنگی میچکد. در نگاه اول اثر چندانی ندارد، اما با گذشت زمان، سنگ سخت را سوراخ میکند. شوخیهای مبتذل نیز ابتدا ممکن است فقط یک خنده کوچک ایجاد کنند، اما با تکرار، قلب و روح انسان را در برابر گناه و کار زشت، نرم و بیدفاع میکنند.
تخریب کرامت انسانی: خداوند به انسان کرامت ذاتی بخشیده است. این شوخیها، انسان را تا سطح یک موجود غریزه محور تنزل میدهند و کرامت او را خدشهدار میسازند. خندههای ناشی از این شوخیها نیز، باعث از بین رفتن وقار و هیبت انسانی میشود. امیرالمؤمنین علی علیه السلام میفرمایند: «مَن کَثُرَ ضِحکُه ذَهَبَت هَیبَتُهُ»؛ هرکه زیاد بخندد، ابّهتش از بین برود.(تحف العقول، ص96) مطمئنا منظور حضرت از خنده همین خنده به موضوعات غیر اخلاقی است.
تسهیل گناه: این شوخیها، مرزهای حرمت را در هم میشکنند و گناه را در نظر افراد، کوچک و پیش پا افتاده نشان میدهند. خداوند در سوره نساء آیه 48 میفرماید: «لَّا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْل...»؛ آری مومنان از بیان هر کلام و نیت و جریان سوئی نهی شدهاند. مومنان باید گفتار زشت داشته باشند و مطمئنا شوخیهای منشوری هم مصداق آشکار گفتار زشت هستند و به طور قطع مورد رضایت خداوند نیستند.
آسیب به نسل جوان: جوانان و نوجوانان، اصلیترین قربانیان این برنامهها هستند. ذهن کنجکاو و در حال شکلگیری آنان، با این محتواها آلوده شده و مسیر رشد سالم اخلاقیشان منحرف میشود. آیا میتوان به خنده چند لحظهای خود، سلامتی اخلاقی نوجوانان و جوانان را به خطر انداخت؟
بنابراین، نه از نظر شرعی و نه از نظر اخلاقی، هیچ مجوزی برای استفاده از شوخیهای جنسی و منشوری به عنوان ابزاری برای سرگرمی وجود ندارد. خندیدن یک موهبت الهی است اما باید از مجراهای سالم و پسندیده آن را به دست آورد، نه از کانالهایی که عفت عمومی و سلامت اخلاقی جامعه را هدف قرار دادهاند.
در که ما که فرهنگ و آدابش بر پایه تعالیم الهی و میراث تمدنی کهن استوار گشته، خندیدن به بهای فروپاشی ارزشهای اخلاقی، معاملهای زیانبار است. آنچه امروز در قالب طنز و شوخی در برخی برنامهها و فیلمها شاهد آنیم، نه تفریحی سالم که زهرآگینی است که به جام جامعه ریخته میشود. این شوخیهای جنسی و مبتذل، اگرچه ممکن است لبخندی موقت بر لبان بنشاند اما در باطن خود، بنیانهای اخلاقی فرد و جامعه را نشانه رفتهاند.
از دیگر آسیبهای این شوخیها گذشتن از حد است. حدی که خداوند تعیین فرموده و نباید آن را فراموش کرد. پیامبر اکرم (ص) در حدیثی شریف فرمودهاند: «إِنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالْکَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ مَا یَظُنُّ أَنْ تَبْلُغَ مَا بَلَغَتْ فَیَکْتُبُ اللَّهُ عَلَیْهَا سَخَطَهُ إِلَى یَوْمِ یَلْقَاهُ»؛ به راستی که انسان سخنی را از روی خشم خدا میگوید و گمان نمیبَرَد که به آنجا که رسید، برسد، پس خداوند خشم خود را بر آن مینویسد تا روزی که او را ملاقات کند.(الترغیب و التهذیب، ج3، ص94) این حدیث به وضوح نشان میدهد که یک سخن به ظاهر کوچک و بیاهمیت، چگونه میتواند موجبات خشم الهی را فراهم آورد، چه رسد به شوخیهای مستمر و برنامهریزی شدهای که عفت کلام و حیا را هدف گرفتهاند. اینگونه است که خندهای کوتاه، منجر به غمزدهگی درازمدت روح و به خطر افتادن سرنوشت ابدی میشود.
