عوارض مصرف نوشابه‌هاي گازدار (2)

نوشابه، با طعم مرگ تدريجي

نوشابه‌هاي گازدار در چند دهه گذشته جايگاه ويژه‌اي در الگوي غذايي مردم كسب كرده اند و براساس برخي بررسي‌ها حداقل پنجاه درصد مردم بطور مستمر نوشابه گازدار مصرف مي‌كنند.
اين روند بيانگر وضعيتي نگران‌كننده است كه سلامت جامعه را در معرض خطر قرار مي‌دهد و يقيناً بسياري از بيماري‌هاي قلبي و عروقي ديابت، فشارخون و... حاصل مصرف اينگونه نوشابه‌ها است.
با وجود تذكرات مكرر پزشكان و متخصصان تغذيه، توليد و مصرف نوشابه‌هاي گازدار همچنان روند صعودي دارد و فرهنگ‌سازي در خصوص اجتناب از اين مصرف غذايي زيانبار، چندان مؤثر نبوده است. در بخش پيشين اين گزارش زيان‌هاي نوشابه‌هاي گازدار را از نگاه كارشناسان بررسي كرديم و اينك به مصرف روزافزون نوشابه درميان جوانان و نوجوانان و عدم آگاهي از عوارض آن و اقداماتي که متوليان سلامت کشوربراي پيشگيري از مصرف آن انجام داده‌اند مي‌پردازيم.

خطر در کمين

«دکتر پريسا ترابي» رئيس اداره بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکي مي‌گويد: همواره تأکيد متوليان سلامت کشور براي گروههاي سني مختلف جامعه بر پرهيز از مصرف بي‌رويه نوشابه‌هاي گازدار قندي به‌عنوان يکي ازمعضلات تغذيه کشور بوده است. متأسفانه مصرف بي‌رويه اين نوشيدني تأثيراتي مخرب برسلامت استخوان، به شکل افزايش خطر ابتلا به پوکي استخوان به ويژه درجنس مونث که بيش از جنس مذکر استعداد ابتلا به اين بيماري را دارند، مي‌گذارد. همچنين اضافه وزن و چاقي به علت دريافت کالري بالاي ناشي از قند موجود دراين نوشيدني‌ها، سوءهاضمه به علت مصرف آن به همراه غذا و همچنين آسيب به دندان‌ها را بوجود مي‌آورد.
معضلات تهديدکننده سلامت ناشي از افزايش مصرف نوشابه‌هاي گازدار قندي درجامعه به ويژه درگروه‌هاي سني کودک؛ نوجوانان وجوانان که ذخايراستخواني آنان درحال شكل‌گيري بوده وتوجه به مصرف منابع غني از کلسيم بايد مدنظروالدين قرار گيرد. نوشابه‌هاي گازدار حاوي مواداسيدي، شيميايي و قندي هستند به همين دليل سبب شيوع چاقي و اختلال درهضم و جذب موادمغذي غذاها، در دستگاه گوارش مي‌شوند. همچنين نوشابه به دليل داشتن اسيدفسفريک سبب کاهش جذب کلسيم مواد غذايي شده درايجاد پوسيدگي دندان وپوکي استخوان نقش دارند. ازطرف ديگر درتهيه نوشابه‌هاي گازدار مانند ساير نوشيدني‌هاي صنعتي از مواد افزودني و نگهدارنده استفاده شده است و مصرف مکرر اين نوشيدني‌ها سبب تجمع اين مواد در بدن شده و زمينه ابتلاء به انواع بيماري‌هاي مزمن را فراهم مي‌کند. مصرف نوشابه‌هاي گازدار درکودکان ايجادسيري زودرس وبي اشتهايي ودرنهايت سوء تغذيه مي‌شود.
او مي‌افزايد: مصرف برخي نوشيدني‌هايي که با نام نوشابه انرژي زا مدتي است در بازار نوشيدني‌هاي داخلي به وفور به چشم مي‌خورند به علت داشتن مقادير زيادي کافئين که تحريک کننده سيستم عصبي است مخصوصاً براي کودکان و نوجوانان توصيه نمي‌شود و لازم است نوشيدني‌هاي مورد استفاده گروههاي سني پايين‌ با دقت و حساسيتـي بيش ازپيش مورد توجـــه ومراقبت والدين قرارگيرد وازتهيه نوشابه‌هاي گازدار که درجذب کلسيم وساير ريزمغذي‌ها دربدن اختلال ايجاد مي‌کنند خودداري كنند.
همچنين لازم است والدين توصيه‌هاي لازم را به فرزندان خود درخصوص پرهيز از مصرف مداوم اين نوشيدني‌ها ومضرات آن گوشزد کنند.
اکرم ياري منش کارشناس بهداشت مدارس مي‌گويد: وضعيت تغذيه دانش آموزان درمدرسه از اهميت زيادي برخورداراست و در سلامت آنان تأثيرمهمي دارد. چاقي درسنين کودکي يکي ازمشکلاتي است که هم زمينه سازچاقي در بزرگسالي است و هم عوارضي چون کاهش اعتماد به نفس، کاهش معاشرت، افزايش چربي وفشارخون وافزايش احتمال بروز ديابت را به همراه دارد. تحقيقات انجام شده نشان داده است که مصرف نوشابه گازدار اثر مستقيم برافزايش درصد چاقي درکودکان و نوجوان دارد.
براساس اين تحقيق، کودکان 12 ساله‌اي که به طور مرتب نوشابه مصرف مي‌کنند 6/1 برابر بيشتر درمعرض ابتلا به چاقي هستند و چاقي در اين سن به احتمال زياد به چاقي دربزرگسالي منجر مي‌شود.
اين درحالي است که کمبود وزن و سوء تغذيه نيز دربين دانش آموزان ايراني به وفور ديده مي‌شود که کاهش قدرت تمرکزويادگيري وافت تحصيلي يکي از عوارض مستقيم است، زيرا که مصرف نوشابه در کودکان سبب بي‌ميلي آنان نسبت به غذاهاي اصلي مي‌شود وهم چاقي وهم سوءتغذيه حاصل عادات تغذيه‌اي نادرست هستند و اين درحالي است که دراين سنين مصرف نوشابه با جذابيت بالايي که براي کودکان دارد يکي از رايج‌ترين ودرعين حال خطرناک‌ترين اين عادت‌ها به حساب مي‌آيد.
کوتاهي قد هم مشکل ديگري است که رابطه مستقيمي با تغذيه نادرست دارد. قد يکي از شاخص‌هايي است که وضعيت تغذيه شخص را در بلندمدت نشان مي‌دهد و مي‌توان بخشي ازاين کوتاهي قد را متوجه مصرف نوشابه‌ها دانست .
نوجوانان براي رشد قدي نياز به دريافت مواد غذايي، ويتامين‌ها و املاح مختلفي دارند اما وقتي طبق آمار 14 درصد از مجموع انرژي دريافتي نوجوانان پسر و 15 درصد از کل انرژي دريافتي نوجوانان دختر از نوشابه‌هاي گازدار وآب ميوه‌هاي آماده تأمين مي‌شود، بديهي است که مواد لازم براي رشد قدي به بدن نمي‌رسد. نوشابه‌هاي گازدار به خاطر ميزان بالاي قند و کافئين، تعادل غذايي کودک را به هم مي‌زنند.
مطالعه‌اي که اخيراً درکشور آمريکا انجام شده نشان مي‌دهد که کودکان و نوجواناني که زياد نوشابه مي‌خورند، به اختلالات خواب و سردرد دچار مي‌شوند.دراين مطالعه مشخص شد گروهي ازنوجوانان که نوشابه بيشتري مصرف کرده بودند به اختلال خواب مبتلا شده بودند.
در تحقيقي ديگر که کودکان 6 تا 18 سال مورد مطالعه قرار گرفتند مشخص شد کودکاني کـه هرروز يک و نيم ليتر نوشابه گازدار مي‌نوشند، بيشتر دچار سردرد مي‌شوند.

فرهنگ سازي

نوشابه يک روزه نيامده که بخواهد يک روزه برود. مقابله با نوشابه نياز به فرهنگ‌سازي و عرضه جانشين‌هاي مناسب دارد. اين واقعيت که بخش بزرگي از مخاطبان و مشتريان نوشابه را کودکان و نوجوانان تشکيل مي‌دهند کار را براي متوليان بهداشت سخت مي‌کند. نوشابه ظاهر فريبنده و جذابي دارد و تبليغات آن، به خصوص تبليغات تلويزيوني آن، کودک و نوجوان را بي‌اختيار مي‌کند و والدين را به اشتباه مي‌اندازد. متاسفانه خيلي‌ها فکر مي‌کنند اگر کالايي مضر باشد، اجازه تبليغ تلويزيوني نخواهد داشت. فرهنگ‌سازي نياز به اطلاع رساني دارد اما به نظر مي‌رسد که آنچه مردم از مضرات مصرف نوشابه‌هاي گازدار مي‌دانند، خيلي کم و نادرست است. صدا و سيما به عنوان رسانه ملي و در مقام يکي از عمده‌ترين بسترهاي فرهنگ‌سازي در کشور، نه تنها آگهي‌هاي بازرگاني شرکت‌هاي نوشابه‌سازي را پخش مي‌کند بلکه در برنامه‌هاي پزشکي و بهداشتي متعدد و پر حجم خود هم، کمتر به سراغ نوشابه‌هاي گازدار و مضرات آن مي‌رود. از طرف ديگر، اطلاع رساني صاحبان صنايع هم خيلي محدود است. از اين گذشته، اين فرهنگ هنوز در بين مردم ما جا نيفتاده که قبل از خريد يک ماده غذايي، برچسب اطلاعات آن را به دقت مطالعه کنند.
بعد از کودکان و نوجوانان، يکي ديگر از گروههايي که سهم عمده‌اي از نوشابه‌هاي توليدي را مصرف مي‌کند، كاركنان دستگاههاي دولتي هستند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد که حدود 25 تا 30 درصد فروش يکي از شرکت‌هاي نوشابه‌سازي داخلي (معادل 150 تا 200 ميليون ليتر نوشابه در سال) به ادارات و سازمان‌هاي دولتي اختصاص پيدا مي‌کند.
البته مصوبه شوراي عالي سلامت در مورد ممنوعيت توزيع نوشابه‌هاي گازدار در ادارات و اماکن دولتي قدم بزرگي بوده که در جهت مقابله با اينگونه نوشابه‌ها برداشته شد. در بخشي از اين مصوبه آمده است: «به منظورکاهش عوامل تهديدکننده سلامت، همه سازمان‌ها و ادارات دولتي موظفند از توزيع نوشابه‌هاي گازدار در غذاخوري‌ها و جلسات خودداري و به جاي آن در مواقع لزوم از آب، دوغ‌هاي بدون گاز و کم نمک و آب ميوه استفاده كنند.
دکتر مسعود کيمياگر مي‌گويد: ما در مصرف نوشابه‌هاي گازدار از غرب تقليد کرده‌ايم و آن چنان به مصرف اين نوشابه‌ها عادت کرده‌ايم که دست غربي‌ها را هم از پشت بسته‌ايم.
در حال حاضر در غرب در سرميزهاي غذا نوشابه گذاشته نمي‌شود و حتي در ميهماني‌هاي رسمي هم آب صرف مي‌شود در حالي که در کشور ما اگر نوشابه نباشد بي‌احترامي به ميهمان تلقي مي‌شود.
نوشابه در کنار غذاهايي که سخت از گلو پايين مي‌روند مانند ساندويچ استفاده مي‌شود و غذاهاي ايراني که خودشان راحت خورده مي‌شوند، نيازي به نوشابه ندارد.ما آنچنان به نوشابه وابسته شده‌ايم که در کنار هر غذا حتماً بايد نوشابه وجود داشته باشد و اين در حالي است که علاوه بر چاقي و ديابت، اسراف هم هست.
نوشابه ساخته دست غربي‌ها است اما مصرف نوشابه در کشور ما بيشتر از کشورهاي غربي است و اين جاي تأسف دارد. دکتر کيمياگر در مورد راهکارها مي‌گويد: ما راهي را رفته‌ايم که برگشتن از آن سخت است‌ و اي کاش مي‌توانستيم زودتر از اين‌ها جلوي مصرف نوشابه را بگيريم.
البته وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي چندي قبل دستورالعملي را صادر کرد که براساس آن دستورالعمل به جاي نوشابه از دوغ استفاده شود. و اين کار را هم در خود وزارتخانه انجام شد اما من موافق با برخوردهاي قهري و بخشنامه‌اي نيستم و معتقدم که بايد با فرهنگ‌سازي و آموزش مصرف نوشابه را در کشور کم کرد. ما بايد عوارضي را از فروش نوشابه دريافت کنيم و آن را صرف تبليغات مفيد کنيم درست مثل عوارضي که وزارت بهداشت از سيگار دريافت مي‌کند و آن را صرف مقابله و پيشگيري از سيگار مي‌کند. بايد مسئولان به آموزش تغذيه و بهبود آن توجه بيشتري بکنند.

اقدامات انجام شده

دکتر ترابي مي‌گويد: شوراي عالي سلامت با هدف اصلاح الگوي تغذيه جامعه در سومين بند از مصوبات خود در سال 84 ممنوعيت توزيع نوشابه‌هاي گازدار را در غذاخوري‌ها وجلسات دولتي به منظور کاهش عوامل تهديدکننده سلامت به تصويب رساند که از اولين گام‌هاي موثر براي کاهش سرانه مصرف نوشابه‌هاي گازدار قندي در کشور بود و اميد مي‌رود با توجه به اهداف اين مصوبه که به نوعي هشدار درخصوص افزايش مصرف اين نوشيدني در جامعه ايراني بوده بتواند به کل جامعه تعميم يافته و در اصلاح سبد غذايي خانواده‌ها نيز تأثيرگذار باشد. اداره بهبود تغذيه جامعه با هدف پيگيري اجراي اين مصوبه از مصوبات شوراي عالي سلامت از سال 1385 با همکاري دانشگاههاي علوم پزشکي کشور بررسي ملي مصرف نوشابه‌هاي گازدار قندي در واحدهاي دولتي را به تفکيک ادارات و بيمارستان‌ها در دستور کار خود قرار داد.
طبق نتايج اين بررسي که طي سال جاري تکميل شد ميزان مصرف نوشيدني‌ها به شرح زير است:
در ادارات و مراکز دولتي غيردرماني؛ نوشابه‌هاي گازدار قندي 5/18 درصد از سهم کل نوشيدني‌هاي ارائه شده را تشکيل داده‌اند. مصرف نوشابه‌هاي گازدار در بيش از نيمي از موارد سه روز در هفته و بيشتر بوده که قابل توجه و مستلزم مداخلاتي چون ارتقاء آگاهي جامعه در زمينه مضرات مصرف مکرر اين نوشابه‌ها و کنترل خريد و ارائه آن در اين مراکز با پيگيري سطوح نظارت بر اجراي سياست‌هاي دولت است. همچنين نوشابه‌هاي گازدار قندي 6 درصد کل نوشيدني‌هاي ارائه شده در بيمارستان‌هاي دولتي را به خود اختصاص داده‌اند. استمرار مصرف نوشابه‌هاي گازدار نيز در بيمارستانها رقم نسبتاً پاييني را تشکيل مي‌‌دهد.
ارقام بدست آمده نشان‌دهنده موفقيت دولت در کنترل و حذف اين نوشيدني در بيمارستان‌هاي بخش دولتي است. حضور فعال کارشناسان تغذيه جهت بهبود کيفيت نوشيدني‌ها و ساير اقلام خوراکي در بيمارستان‌ها راهکاري موثر در تداوم اجراي سياست‌هاي تغذيه‌اي ملي خواهد بود.
گزارشات مصرف نوشابه‌هاي گازدار و ساير نوشيدني‌هاي قندي در گروه دانش آموزان نوجوان کشور نشان داده است که حدود 7 درصد دانش آموزان هر روز اين نوع نوشيدني‌ها را مصرف مي‌کنند.
او مي‌افزايد: مصرف مکرر آب ميوه‌هاي صنعتي که عمدتاً حاوي مقادير زيادي شکر و فاقد ارزش غذايي از نظر ويتامين و املاح هستند، منجر به اضافه دريافت کالري و در نهايت اضافه وزن و چاقي مي‌شود. تداوم روند مصرف اين نوشيدني‌ها که در فصل تابستان بيش از ساير فصول رواج مي‌يابد، نبايد مورد غفلت خانواده‌ها قرار گيرد. بهترين مايعات براي رفع تشنگي آب است. خوشبختانه دوغ به عنوان نوشيدني ملي بسيار گوارا بوده و داراي ارزش غذايي بالايي است به طوري که دو ليوان دوغ کم نمک و بدون گاز ارزش غذايي معادل با يک ليوان شير دارد. اين نوشيدني با قيمت مناسب در دسترس همگان قرار دارد و به راحتي در منازل نيز قابل تهيه است. مصرف اين فرآورده با نمک کم و بدون گاز براي کليه گروههاي سني توصيه مي‌شود.
اضافه کردن سبزيجات خشک معطر در بهبود طعم و ارزش غذايي اين نوشيدني موثر است و آن را گواراتر مي‌کند. طي سال‌هاي اخير صنايع لبني کشور در توليد طعم‌هاي متنوع اين محصول اقدامات مثبتي انجام داده‌اند. امروزه نوشابه‌هاي گازدار پاي ثابت همه غذاها شده است و مصرف آن در ميان جوانان بسيار زياد است.
نوشابه‌هايي که ترکيبي از آب، شکر، اسيد، طعم دهنده، رنگ و مواد شيميايي نگه دارنده است و هيچ ارزش تغذيه‌اي ندارد و فقط منجر به بيماري مي‌شوند. از اين رو بايد با فرهنگ‌سازي مناسب دوغ را جايگزين نوشابه‌هاي گازدار كرد.
منبع: روزنامه اطلاعات
/س