نگاهی به سروده‌های کمال خجندی

کمال الدّین مسعود خُجَندی معروف به «شیخ کمال» شاعر و عارف قرن هشتم هجری است که در اول‌های قرن هشتم در خُجَند ماوراءالنهر به دنیا آمد و بعد از گذرانیدن دوران جوانی از آن شهر به سفر حج رفت و هنگام مراجعت در تبریز
يکشنبه، 21 تير 1394
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
نگاهی به سروده‌های کمال خجندی
 نگاهی به سروده‌های کمال خجندی

 

نویسنده: دکتر سیدمحمد ترابی




 

کمال الدّین مسعود خُجَندی معروف به «شیخ کمال» شاعر و عارف قرن هشتم هجری است که در اول‌های قرن هشتم در خُجَند ماوراءالنهر به دنیا آمد و بعد از گذرانیدن دوران جوانی از آن شهر به سفر حج رفت و هنگام مراجعت در تبریز رحل اقامت افکند و مورد حمایت سلطان حسین جلایر قرار گرفت. وی صوفی کامل عیار و مرشد نافذ الکلام و زاهد مشارٌ بالبنان و در شعر و ادب استاد شد و پیروان و مریدان بسیار حاصل کرد و به باغ و خانقاهی که سلطان جلایری برای او ساخته بود تعلق خاطر یافت. در نهب و غارت تبریز به سال 787هـ کمال الدّین به فرمان همسر توقتَمش خان همراه عده‌ای از مردم سرشناس به پایتخت قبچاق یعنی شهر «سرای» هجرت داده شد و مدت چهار سال در آن شهر از سوی میرانشاه فرزند تیمور که حاکم آذربایجان بود به گرمی پذیرفته شد و تا پایان عمر در باغ و خانقاهش در ولیانکو در عزلت و اعتکاف به سر برد و در همان جا به خاک سپرده شد. وفاتش باید پس از سال 798 اتفاق افتاده باشد. گویند بعد از مرگ جز بوریایی که بر آن خفته و خشتی که بر بالین نهاده بود چیزی از او نماند.
شعر کمال دارای لطافت کلام و رقت معنی و دقت در مضمون‌آفرینی است و اگر چه زندگانی او بیش‌تر در جانب مغرب ایران گذشت لیکن اثر لهجه‌های شرقی ایران در سخن او آشکار است. شعرش از لحاظ به کاربردن قافیه‌های دشوار و ردیف‌های مشکل و در عین حال روانی به سخن حسن دهلوی شباهت دارد و به همین سبب، او را معاصرانش «دزدِ حسن» لقب داده بودند.
با تمام این احوال کمال شخصاً پیشه‌ی شاعری نداشت بلکه شعر در نظر او، چنانکه در نظر همه‌ی عارفان، وسیله‌ای برای بیان احساس‌ها و افکار وی و نیز دستاویزی برای ارشاد و تربیت بود و این بیت معروف که از کمال نقل کرده‌اند بهترین مبیّن همین معنی است:

این تکلف‌های من در شعر من *** «کلّمینی یا حُمیرا» (1) ی منست

کمال شاعر غزل است و غزل‌های او دیوان مفصلی را همراه چند رباعی و قطعه در حدود هشت هزار بیت تشکیل می‌دهد. آثارش را نخستین بار یکی از مریدانش مقارن سال 798 هـ جمع آوری کرده و گفته است که آن دیوان شامل شعرها و غزل‌هایی است که کمال پیش از رفتن از تبریز سروده بود.

از شعرهای اوست:

عرفات عشقبازان سر کوی یار باشد *** به طواف کعبه زین در نروم که عار باشد
چو سری بر آستانش ز سر صفا نهادی *** به صفا و مروه ‌ای دل دگرت چه کار باشد
قدمی ز خود برون نِه به ریاض عشق، کاینجا *** نه صُداع نفخه ی گل نه جفای خار باشد
به معارج انا الحق نرسی ز پای منبر *** که سری شناسد این سِرّ که سزای دار باشد
ز می شبانه ساقی قدحی بیار پیشم *** نه از آن می‌ای که او را به سحر خمار باشد
نکند کمال دیگر طلب حضور باطن *** که قرارگاه زلفش دل بی قرار باشد
غلام پیر خراباتم و طبیعت او *** که نیست جز می و شاهد حریف صحبت او
در آن زمان که تن من غبار خواهد بود *** نشسته باشم بر آستان خدمت او
چو نیست در کف زاهد بضاعت اخلاص *** چه فسق و معصیت ما، چه زهد و طاعت او
مپوش رخ ز من‌ ای پارسا به عیب گناه *** گناه بنده چه بینی؟ نگر به رحمت او
هزار بار خرد کرد حلّ نکته‌ی عشق *** هنوز هیچ ندانست از حقیقت او
به هیچ قبله نیاید فرو سر اوباش *** زهی مراتب رند و علوّ همت او
زاهدان کم‌ترشناسند آن چه ما را در سراست *** فکر زاهد دیگر و سودای عاشق دیگر است
زاهدا دعوت مکن ما را به فردوس برین *** کآستان همت صاحبدلان زآن برتر است
گر براند از خانقاهم پیر خلوت باک نیست *** دیگران را طاعت و ما را عنایت رهبر است
می به روی گلرخان خوردن خوش است اما چه سود *** این سعادت زاهدان شهر ما را کم‌تر است
ما به رندی در بساط قرب رفتیم و هنوز *** هم چنان پیر ملامتگر به پای منبر است
چون قلم انگشت بر حرفم منه صوفی که من *** خرقه کردم رهن مستان و سخن در دفتر است
داشت آن سودا که سر در پایت اندازد کمال *** سرنهاد و همچنانش این تمنا در سر است
با قامتت ‌ای لاله رخ سوسن بوی *** از جای رود چو آب سرو لب جوی
پیش رخ تو ز سیلی باد صبا *** گل هم به طپانچه سرخ می دارد روی
زلف تو که داشت عادت دل شکنی *** می گفت به مشک از پریشان سخنی
من با تو چنانم ‌ای نگار خُتنی *** کاندر غلطم که من توأم یا تو منی

پی‌نوشت‌:

1. عبارت معروف از پیغامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به عایشه.

منبع مقاله :
ترابی، سیّدمحمد؛ (1392)، نگاهی به تاریخ و ادبیات ایران (جلد اول) (از روزگار پیش از اسلام تا پایان قرن هشتم)، تهران، انتشارات ققنوس، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم