درمانگران در طب سنتی

در طب سنتی درمانگران حکیم، پیرزنان و پیرمردان با تجربه‌ای هستند که با شناختی که از خواص گیاهان و سایر داروهای غیر گیاهی دارند، به درمان بیماری‌های جسمی می‌پردازند و این تجربه و شناخت را از پدران و مادران خود آموخته‌اند و در تمامی نقاط بررسی شده چنین افرادی وجود داشته‌اند.
طبیبان سنتی در اکثر موارد طبابت را یک شغل محسوب نمی‌کردند و بابت کار خود دستمزدی نمی‌گرفتند. سوای حکیم افراد دیگری با تخصص‌های ویژه در طبابت نقش داشتند که اهم آن‌ها به شرح زیرند:

1. قلم بند (شکسته بند):

پیرمردان باتجربه‌ای هستند، که با کسب تجربه از پدران خود به این مهارت دست یافته‌اند و هنوز هم در نقاط روستایی و حتی شهری، شکسته بندی اکثراً به همان شیوه ی سنتی انجام می‌گیرد. شکسته بند یا به اصطلاح قلم بند همانند حکیم هیچ گونه مزدی نمی‌گیرد و تخصص خود را شغل محسوب نمی‌کند. بیشتر قصاب هستند که به دلیل آشنایی به آناتومی حیوانی و تشابهات موجود با انسان اقدام به این عمل می‌کنند.

2. ماما یا ماماچه:

زنی است که در زایمان به زنان کمک می‌کند و بچه را می‌گیرد. ماما هم معمولاً برای کار خود مزدی درخواست نمی‌کند. اما زائو بعد از حمام زایمان برحسب بضاعت خود هدایایی مثل یک کله قند و یک بسته چای یا یک قواره پارچه به او می‎دهد. آموخته‌های آنان تجربی است، که بیشتر از طریق مادر به فرزند دختر منتقل می‌شود و شیوه‌ی کار آن‌ها هم سنتی است.

3. مُلا (دعانویس):

افرادی هستند که برای ناراحتی‌های روحی و روانی، نازایی و چشم زخم دعا می نویسند و هر کس با توجه به بضاعت مالی خود هنگام درمان پول یا قند و چای به آن‌ها هدیه می‌دهد.

4. دلاک:

که علاوه بر کشیدن دندان، کارختنه و رگ زنی را نیز انجام می‌داد.

5. غربتی (کولی)، حجامتگر:

حجامت و زالودرمانی توسط زنان کولی انجام می‌شد که هنوز کم و بیش رواج دارد.
رمال، جام زن، جن گیر، آیینه بین، تول گیر، ادوم دار، صاحب اجاق نیز از گروه‌هایی هستند که در امر طبابت دخالت داشته‌اند. گونه‌ای از قوم پزشکی نیز در نزد اقوام گوناگون مشاهده می‌شود که در آن جادو معجزه‎ی شفا، و جادوگر همان درمانگر است. مردان و زنان مقدس از این نیروی جادویی برخورداند. پرخان‎های ترکمن، باباها و ماماهای جنوب ایران نمونه‎هایی از این درمانگران در ایرانند. پزشکی بومی موجود، در چشم انداز جادو، نظامی از آسیب‌ها را بر مبنای تقابل دو نیروی شر و نیک تدوین می‌کند و به کمک جادوی سفید سعی می‌ورزد تا جادویی سیاه را بی اثر ساخته و نیروی شر را از تن بیمار دور گرداند ( ملک راه: 125).
‎‌

ابزار و وسایل طب سنتی

1. جوغن (1):

هاون چوبی استوانه‌ای شکل که از تنه‌ی درخت گز ساخته شده و دسته‌ی آن سنگی است، از این وسیله برای کوبیدن داروهای گیاهی استفاده می‌شود.

2. نی:

قطعه نی ناودانی شکلی است که شکافی شبیه قلم نی دارد، و وسیله‌ای برای ختنه کردن است.

3. پاکی (2):

از انواع تیغ سلمانی و مخصوص ختنه کردن است.

4. کوزه یا دوره (3):

ظرف سفالی کوچک جهت نگهداری زالو است.

5. شاخ گاو:

یا وسیله‌ای شبیه آن، که از ابزار کار حجامتگر است. شاخی درون تهی است، که لبه‎اش را نرم و صیقلی ساخته بودند، به ته باریکش تکه چرمی که سرش روی مجرای شاخ بر می‌گشت می‌بستند. حجامتگر پس از قراردادن شاخ بر پشت، چرم را کنار می‎زد و با مکیدن، گوشت حجامت را درون شاخ می‌کشید، و تا هوا داخل آن نشده چرم را به در آن برمی‌گرداند. بعدها شاخ حجامت از شیشه ساخته شد، که چرم آن را حجامت چی اضافه می‌کرد (شهری: 689/2).

6. مهره‌ی عقیق:

برای داغ درمانی استفاده می‎شود.

7. میخ فلزی:

برای داغ درمانی استفاده می‎شود.

8. نشتر:

تیغه‎ی تیغ کار کرده‎ی سلمانی که توسط سنگ یا چرخ سنباده از اطراف ساییده شده به صورت پیکان کوچک در می‎آمد، در نوکی به غایت تیز و به تدریج پهن به طرف انتها، که برای قرار گرفتن در دست ته آن را به جای کهنه می‌پیچیدند. برای سوراخ کردن رگ جهت گرفتن خون و دریدن دمل استفاده می‌شد (همان: 690).

پی‌نوشت‌ها:

1. juyan.
2. paki.
3. dura.

منبع مقاله:
جانب اللهی، محمدسعید، (1390)، پزشکی سنتی و عامیانه ی مردم ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول.