آذین های معنایی و بافتاری قرآن

کنار هم نشاندن واژگان متقابل و متناقض نما ( خودستیز ) در یک جمله را « طباق » می گویند که گاه از آن به « تضادّ » نیز یاد می شود؛ مانند:
پنجشنبه، 12 شهريور 1394
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
آذین های معنایی و بافتاری قرآن
 آذین های معنایی و بافتاری قرآن

 

نویسنده: مجید حیدری فر




 

در این نوشتار برخی آذین های معنایی را اشاره وار می آوریم:

آذین یکم. طِباق:

کنار هم نشاندن واژگان متقابل و متناقض نما ( خودستیز ) در یک جمله را « طباق » می گویند که گاه از آن به « تضادّ » نیز یاد می شود؛ مانند:
( هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌ ) (1).
( لِکَیْلاَ تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکُمْ وَ لاَ تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ وَ اللَّهُ لاَ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) (2).
( وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکَى‌ * وَ أَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَ أَحْیَا * وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثَى‌ ). (3)
( وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ). (4)
( وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقَاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْیَمِینِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ ). (5)
( فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى‌ * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَى‌ * وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى‌ * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‌ ). (6)
آری چیدمان واژگان ناهمساز و ناهمسری چونان اول و آخر، ظاهر و باطن، دارایی و نداری، شادی و حسرت، خنده و گریه، میراندن و زنده ساختن، مذکّر و مؤنّث، بر او و برای او، بیدار و ناهوشیار، راست و چپ، سخاوت و بخل، تصدیق و تکذیب، خودپاسدار و خود رهان کن، یُسر و عُسر، همگی بیانگر غنای گنجینه واژگان وحیانی و زیبایی دلنشین سخنان الهی است.

نمونه فارسی


تو نه مثل آفتابی که حضور و غیبت افتد *** دگران روند و آیند و تو همچنان که هستی
یا رب بتوان گفت این نکته در عالم *** رخساره به کس ننمود آن شاهدِ هر جایی

یادسپاری مهم

زیور تضادّ را هم در ساختار و استخدام کلمات، هم در بافتار و محتوای آیات قرآن می توان جست. گاه آیه ای ظاهری ساده و همه فهم و ناپیچیده ای دارد؛ اما چونان مکعّبی از سطح ها و ضلع ها و زوایای گونه گونی برخوردار است.
پس سادگی و ژرفناکی، تک لایه ای و چند پرده ای، یک بعدی و چند بعدی بودن از شناسه های زیباساز و دلنواز قرآن جمیل است؛ او به طبیعت می ماند که نمایی بس ساده و زیبا؛ ولی درونی پر پیچ و خم دارد و با هر فرورفت و هر بُرشی بر لایه های آن، رازها و نادیده هایی هویدا می گردد!

آذین دوم. مراعات نظیر:

کاربرد واژگانی از یک مجموعه که با هم تناسب معنایی دارند، در جنس یا نوع یا مکان یا زمان... ؛ مانند اسمای حسنا و صفات علیای الهی که در پایان آیات ( به تناسب محتوا و برهانی بر پایسته سازی مدّعای آن ) می آید: « سمیع و بصیر » و « سمیع و علیم » و « لطیف و خبیر » و « عزیز و حکیم » و « غفور و رحیم » و آیه:
( أَ فَلاَ یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ‌ * وَ إِلَى السَّمَاءِ کَیْفَ رُفِعَتْ‌ * وَ إِلَى الْجِبَالِ کَیْفَ نُصِبَتْ‌ * وَ إِلَى الْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ‌ ) (7).

نمونه فارسی


ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند *** تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

یادسپاری

کاربست این آذین، سبب تداعی معانی و تکاپوی ذهن در جستار همزاد می گردد و هرگونه تناسبی آگاهانه، می تواند یادآور این همزادی باشد.

آذین سوم. تقابل یا تناقض:

ترکیب سخن از دو بخش و هر یک از واژگان متناسب؛ ولی به دیده مفهومی در برابر همدیگر، سبب آراستگی به این زیور می گرد که گاه از آن به صنعت « تناسب و ائتلاف » نیز یاد می شود؛ مانند:
( فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى‌ * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَى‌ * وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى‌ * وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنَى‌ * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى‌ ). (8)
( الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌ ). (9)
( فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ‌ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ * وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ‌ * فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا هِیَهْ‌ * نَارٌ حَامِیَةٌ ). (10)

نمونه فارسی


هرگز وجود حاضرِ غایب شنیده ای *** من در میان جمع و دلم جای دیگر است

آذین چهارم. لفّ و نشر:

این زینت به دیده ساختاری، دو گونه است: مرتّب و همساز؛ مانند:
( وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌ ). (11)
نیز مشوّش و ناهمساز؛ مانند:
( یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمَانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ‌ ). (12)

نمونه فارسی


به روز نبرد آن یلِ ارجمند *** به شمشیر و خنجر، به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست *** یلان را سر و سینه و پا و دست

آذین پنجم. عکس و تبدیل:

بازگفت بخشی از سخن در دو سوی آن به گونه معکوس را گویند. این زیور کلام، اقسامی دارد که به دو کاربست آن اشاره می شود:
أ. تکرار دو کلمه در دو طرف جمله؛ مانند:
( لاَ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاَ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ ). (13)
( مَا عَلَیْکَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ مَا مِنْ حِسَابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ ). (14)

نمونه فارسی


کرم داران عالم را دِرَم نیست *** دِرَم داران عالم را کرم نیست

ب. واژه ای در دو جمله متعلّق دو فعل باشد؛ یعنی مفعول یا جارّ و مجرور دو فعل بیاید؛ مانند « مِن » در آیه ( یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ). (15)

آذین ششم. تجمیع و تفریق:

گرد هم آوردن دو یا چند چیز در محور مشترک، سپس جداساختن هر یک از همدیگر را می گویند؛ مانند ( یَوْمَ یَأْتِ لاَ تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ ) (16) و ( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً وَ إِبْرَاهِیمَ وَ جَعَلْنَا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ‌ ) (17) و هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کَافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ). (18)

پی‌نوشت‌ها:

1- حدید، آیه 3.
2- حدید، آیه 23.
3- نجم، آیه 43-45.
4- بقره، آیه 228، نیز آیه 286 ( لها و علیها ).
5- کهف، آیه 18.
6- لیل، آیه 10.
7- غاشیه، آیه 17-19.
8- لیل، آیه 5-10.
9- اعراف، آیه 157.
10- قارعه، آیه 6-11.
11- قصص، آیه 73.
12- آل عمران، آیه 106-107.
13- بقره، آیه 187.
14- انعام، آیه 52.
15- روم، آیه 19.
16- هود، آیه 105.
17- حدید، آیه 26.
18- تغابن، آیه 2.

منبع مقاله :
حیدری فر، مجید؛ (1392)، مهندسی فهم و تفسیر قرآن، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم