تاكه، آندرئاس

[āndreā s tāke]
Andreas Tacquet
(ت. آنت ورپ، (آنورس)، بلژیك، 2 تیر 991/ 23 ژوئن 1612؛ و. آنت ورپ، اول دی 1039/ 22 دسامبر 1660)، ریاضیات.
تاكه پسر پیئر تاكه‌ی بازرگان، و آگنس واندلن نورنبركی بود. ظاهراً پدر وقتی مرد كه پسر هنوز بچه بود، اما برای خانواده ثروتی برجا گذاشت. تاكه در مدرسه‌ی یسوعی شهر زادگاه خود خیلی خوب تحصیل كرد، و گزارشی از آن دوره، وی را بچه‌ای با استعداد اما قدری حساس توصیف می‌كند. در 1008 به عنوان مبتدی وارد سلسله مراتب روحانی یسوعیان شد و دو سال اول را در مالین و چهار سال بعد را در لووَن گذراند، و در محل اخیر به فراگرفتن منطق، فیزیك، و ریاضیات پرداخت. معلم ریاضیات او ویلیام بولمانس، شاگرد و منشی گرگوْریوس سن ونسان بود. تاكه پس از كارآموزی مقدماتی مدت پنج سال در مدارس مختلف یسوعی به تدریس پرداخت، كه از آن میان تدریس زبان یونانی و فن شعر از 1016 تا 1018 در بروژ قابل توجه است. از 1019 تا 1023 در لوون به تحصیل الهیات پرداخت و در 1023-1024 در آنجا ریاضیات تدریس كرد. در 10 آبان 1025 وارد فرقه‌ی یسوعی شد و متعاقب آن در مدارس لوون (1028-1034) و آنت ورپ (1024-1028، 1034-1039) به تدریس ریاضیات پرداخت.
مهمترین اثر ریاضی تاكه، Cylindricorum et annularium («استوانه‌ها و حلقه‌ها»)، مشتمل بر تعدادی از قضیه‌های اصلی درباره‌ی استوانه‌ها و حلقه‌هاست. اما اهمیت اصلی آن در علاقه به مسأله‌های مربوط به روش نهفته است. تاكه تمام این مفاهیم را كه اجسام (حجمها) از صفحه‌ها تشكیل شده‌اند، صفحه‌ها از خطوط و غیره، را رد كرد مگر به عنوان وسایل كشفی برای یافتن راه حلها. رهیافتی كه او پذیرفت، رهیافت لوكا والریوْ و گرگوْریوس بود، كه اساساً روش ارشمیدسی بود. رشد فكر او را می‌توان در این واقعیت دید كه وی Arithmeticae theoria et praxis («حساب نظری و عملی») مقدار axn(x<1, n→∞) را دقیقاً برابر صفر گرفت. محبوبترین اثر تاكه Elementa geometriae («اصول هندسی») بود كه طی قرون هفدهم و هجدهم چندین بار بچاپ رسید و توسط ویستن و موسنبروك و (←) بوْشكوْویچ ویرایش و تجدیدنظر شد. اگرچه این كتاب چیزی بیش از تكرار بعضی از بخشهای آثار اقلیدس و ارشمیدس با عبارات دیگر نبود، وجه امتیاز آن روشنی بیان و نظم آن بود. كتاب Opera mathematica («آثار ریاضی») تاكه پس از مرگ وی منتشر شد و، در میان آثار چاپ شده‌ی پیش از آن و آثار چاپ نشده، حاوی Astronomia («اخترشناسی») وی بود. او در كتاب هشتم این اثر حركت زمین را رد كرد، نخست به این دلیل كه هیچ برهان فیزیكی یا فلسفی برای اثبات این امر وجود نداشت، و دوم به دلیل آن كه اعتقاد مذهبی او ایجاب می‌كرد كه به سكون زمین اعتقاد داشته باشد.
اهمیت اصلی كار تاكه از جنبه‌ی فن تربیت (پداگوْژی) بود و كتابهای او به چندین نسل ریاضیات مقدماتی آموخت، هرچند شاید تأثیر وی بر پاسكال مهمتر باشد. به عنوان ریاضیدانی خلّاق نمی‌توان او را بیش از یك ریاضیدان كوچك دانست. كتابهای ریاضیات، اخترشناسی و فیزیك او خیلی خواننده داشت، و به نظر می‌رسد كه او در ادبیات نیز دانش جامعی داشته است. این امر باعث می‌شود كه گاه بگاه به صورت نماینده‌ی كامل گرایش التقاطیِ مایه‌ی تأسف عالمان یسوعی قرن هفدهم ظاهر شود. اما بسیاری از آثار او به عنوان كتاب درسی برای مدارس یسوعی نوشته شده بود و هدف داعیه‌ی بداعت و ابتكار نداشت. سرسپردگی او به كلیسا، منصب روحانی، و كار تدریس، شاید بتواند توضیحی برای فقدان نسبی نیروی خلّاق وی باشد.

كتابشناسی

یكم. كارهای اصلی.

كتابشناسی معیار آثار تاكه در Bibliotheque de la Compagnie de Jesus، از ك.زوْمر فوْگل، هفتم (بروكسل، 1896)، ستونهای 1806-1811، موجود است. مهمترین آثار او عبارتند از: Cylindricorum et annularium (آنت ورپ، 1651، 1659)، نیز در Opera Elementa geometriae (آنت ورپ، 1654)، 1655، 1672)، كه در چاپها و با تجدیدنظرهای متعدد منتشر شد، از جمله ترجمه به زبانهای انگلیسی، ایتالیایی، و یونانی، حداقل تا سال 1805؛ و Artihmetrica theoria et praxis (لوون، 1656؛ انت ورپ، 1665، 1682). Opera mathematica (آنت ورپ، 1669، 1707) دربردارنده‌ی آثاری است در زمینه‌ی نجوم، مثلثات كروی، هندسه‌ی عملی، و ساختن برج و بارو، به اضافه‌ی نوشته‌هائی در زمینه‌ی هندسه و چرخ ارسطو، كه قبلاً بچاپ رسیده بود. مكاتبات تاكه با هوْیخنس در Oeuves complètes de Christiaan Huygens,Publièes par la Société hollandaise des sciences، یكم- سوم (لاهه، 1888-1890)، اغلب صفحات، چاپ شده است.

دوم. خواندنیهای فرعی..

برای دستیابی به اطلاعات زندگینامگی درباره‌ی تاكه - « Tacquet»، از هـ. بوْسمان، در Biographie nationale بیست و چهارم (بروكسل، 1926-1929)، ستونهای 440-464؛ و « Le Jésuite mathématicien anversois André Tacquet (1612-1660)»، در GPa، 3 (1925)، 63-87. نیز - «André Tacquet (S.J.)et son traité d`arithmétique théorique et pratique» از بوْسمان، در Isis، 9 (1927)، 66-82. هیچ تحلیل درخوری از ریاضیات و دانش تاكه در دست نیست. برای دستیابی به اولین گزارشها - Geschichte der Mathematik، از آ.گ.كِستنر، سوم (گوْتینگن، 1799)، 266-284، 442-449؛ و Histoire de l`astronomie moderne، از ژ.ب.ژ. دوْلامبر، دوم (پاریس، 1821)، 531-535. از میان بررسیهای تازه‌ای كه به تاكه مربوط می‌شود می‌توان از «Über die Entstehung des Grenzbegriffes» از ك. ر. والنر در BMat، دوره‌ی سوم، 4 (1903)، 246-259، یاد كرد.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز كولستون، (1387)، زندگینامه‌ی علمی دانشوران، ترجمه احمد آرام...[ و دیگران]، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول