جوان و جست‏وجوی هویت

در میان همه دوره‏های زندگی انسان، دوره جوانی در روند تحقق كمال حقیقی و شخصیت واقعی او بسیار مهم و سرنوشت‏ساز است. در این دوره از زندگی، تغییر و تحولات سریع و در عین حال، مؤثری به وقوع می‏پیوندد. كه چگونگی برخورد با این دگرگونی‏ها، مسیر آینده فرد را مشخص می‏سازد. از جمله این تحولات بروز و ظهور یك سلسله نیازهای جدید است كه ارضای درست و به موقع آن‏ها، علاوه بر متمایز ساختن نوع زندگی انسان از سایر حیوانات، رشد و تعالی فرهنگ و پیشرفت و ترقی همه جانبه جامعه‏های انسانی را در پی دارد. از این رهگذر، زمینه سعادت واقعی یا بدبختی و سقوط اخلاقی بشریت تحقق پیدا می‏كند. بر این اساس، یكی از نیازهای روانی مهمی كه در دوره جوانی شكوفا می‏شود، نیاز به برخورداری از «هویت‏» است. فرد اگر در دوره كودكی از طریق تقلید و تبعیت از رفتارهای اطرافیانش خود را با محیط انطباق می‏داد و یا همین‏طور در اوایل دوره نوجوانی به وسیله شبیه ساختن خود با هم سن و سالان و اعضای گروه‏هایی كه با آن‏ها در ارتباط بود، به زندگیش نظام خاصی بخشیده بود، اینك در مرحله ورود به دوره بزرگ‏سالی نه تنها به آن‏گونه از زندگی تمایلی ندارد بلكه تلاش می‏كند از این به بعد از هر جهت مستقل باشد. زیرا لازمه مستقل عمل كردن، برخورداری از یك طرح منسجم فكری و اعتقادی است كه به كمك آن بتواند تصمیم مناسب را در هر لحظه‏ای كه ضرورت آن را احساس كرد اتخاذ نماید. از این‏رو، در پایان دوره نوجوانی و آغاز دوران جوانی مهم‏ترین دغدغه و دل مشغولی او دست‏یابی به «هویت‏» است تا بداند كه چیست و كیست؟ و چه وظیفه‏ای بر عهده اوست؟ و چگونه می‏تواند بین خود و سایر افراد جامعه ارتباط مناسب برقرار كند؟ ... توانمندی پاسخ‏گویی به این‏گونه پرسش‏های اساسی، جز از طریق تحقق بخشیدن به هویت انسانی فرد میسر نیست.

معنا و مفهوم هویت

در كتاب‏های لغت‏برای واژه هویت معناهای زیادی ذكر می‏كنند كه از جمله آن‏هاست:

- هستی، وجود، آنچه سبب شناسایی شخص باشد; (1)
- حقیقت‏شی‏ء یا شخص كه مشتمل بر صفات جوهری او باشد، ذات، شخصیت و ... (2)
- در لغت‏نامه دهخدا، هویت‏به معنای تشخص دانسته شده است و مؤلف تصریح می‏كند كه همین معنی در میان حكیمان و متكلمان مشهور است. (3)

لازم به ذكر است كه معانی اصطلاحی خاصی كه صاحب‏نظران تعلیم و تربیت و روان‏شناسی و جامعه‏شناسی و ... بر این واژه ذكر كرده‏اند تا حدود زیادی با معانی لغو آن همخوانی دارد.
اریك اریكسو، در تبیین مفهوم هویتی كه نوجوان همواره در پی آن است چنین می‏نویسد: هویتی كه نوجوان درصدد است تا به طور روشن به آن دست‏یابد این است كه او بداند كیست؟ و نقشی كه باید در جامعه ایفا كند چیست؟ (4)
یكی دیگر از اندیشمندان روان‏شناس در این باره می‏گوید: هویت میان خود و دیگران توازن برقرار كردن; (5)
اریك فروم جامعه‏شناس و روان‏كاو آلمانی در توضیح نیاز انسان به هویت می‏نویسد: ... هر فرد آدمی مایل است كه هویت‏خاصی داشته باشد از این رو، می‏كوشد كه خویشتن را دریابد و بشناسد ... در عین حال، می‏كوشد تا فرد ممتازی باشد ... (6)
از بررسی و تحلیل مجموعه دیدگاه‏های موجود در این باره می‏توان چنین نتیجه گرفت: هویت آن بخشی از عناصر اصلی شخصیت انسان است كه به دنبال عینیت پیدا كردن آن، فرد قادر می‏شود كه موضع خود را در برخورد با جهان و دیگران و خویشتن به صورت شایسته مشخص نماید. منتهی این توانمندی پاسخ‏گویی به مسائل در دوره‏های مختلف زندگی به دلیل تفاوت‏های سنی و میزان علم و آگاهی و استعداد و رشد فكری و تجربه با هم فرق دارد. عمده آن است كه فرد به گونه‏ای پرورش یابد كه در مرحله خست‏بتواند به وظایف و مسؤولیت‏هایی كه بر عهده اوست عمل كند لذا در تعریف عملیاتی هویت گفته می‏شود: اگر فرد برای پرسش‏هایی چون پرسش های زیر پاسخ‏هایی مطمئن و قانع‏كننده داشته باشد معلوم می‏شود هویت واقعی خویش را به دست آورده است.

- جایگاه و منزلت و مرتبت او دقیقا چیست؟
- چه پیوندها و رشته‏ها و ارتباطهایی او را به خود و جهان خارج از خود مرتبط می‏سازد؟
- درك كند كه چه نقش‏ها، وظایف و مسؤولیت‏هایی در قبال خود و دیگران بر عهده دارد؟
- چه توقعاتی باید از خود و دیگران در برخورد با مسائل داشته باشد؟ (7)
- نسبت او به گذشته و حال و آینده چیست؟ و ...

اسلام و هویت انسان

در فرهنگ اسلامی در زمینه ضرورت شناخت هویت انسانی و اهمیت پاسداشت آن و آثار زیان بخش به فراموشی سپرده شدن هویت واقعی انسان و نیز علل آن و ... مطالب زیادی مطرح شده است. به یك اعتبار می‏توان گفت: مجموعه مباحثی كه تحت عناوینی چون: معرفت نفس، خدایابی، خودشناسی، خودیابی، خودسازی و خودزیانی و از خودبیگانگی و ... ارائه می‏شوند، همگی به گونه‏ای و از بعدی به مساله هویت‏شناسی انسان ارتباط پیدا می‏كنند. به عبارت دیگر هدف مجموعه آموزه‏های دینی از یك نظر این است كه ضمن ارائه تصویر واقعی از حقیقت هویت انسانی، راه‏های دست‏یابی و حفظ و حراست از آن را به بشر نشان دهد.
توضیح آن‏كه، اساسی‏ترین موضوع در هویت‏یابی خودشناسی است; یعنی اگر پذیرفتیم كه نخستین و در عین حال، مهم‏ترین سؤال انسان در زندگی این است كه من كیستم؟ و در نظام هستی چه مسؤولیتی را برعهده دارم؟ و پذیرفتیم كه هویت انسانی عبارت است از حقیقت‏شخص كه مشتمل است‏بر همه صفات جوهری او و نیز پذیرفتیم كه در روند خودشناسی تلاش می‏گردد كه ویژگی‏های اختصاصی و صفات جوهری انسان شناخته شود. از این‏جا معلوم می‏شود كه تنها از طریق خودشناسی زمینه دست‏یابی به هویت انسان فراهم می‏گردد. و درست‏به همین دلیل است كه در نظام تربیتی اسلام هیچ موضوعی به اندازه خودشناسی مورد توجه واقع نشده است.
علی‏علیه السلام سودمندترین معارف را معرفت نفس معرفی كرده‏اند. (8) و تاكید می‏نماید كسی كه خود را نشناسد از راه رستگاری و نجات از گمراهی‏ها دور گشته، به وادی جهل و ضلالت كشیده می‏شود. (9) و پیامبر اكرم‏صلی الله علیه وآله تصریح می‏كنند: هر كس به خودشناسی موفق شود در حقیقت‏به خداشناسی دست‏یافته است. (10) و باز امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب‏علیه السلام می‏فرماید: در شگفتم از كسی كه تمام گمشده‏های خود را جست‏وجو می‏كند اما نفس و حقیقت‏خود را گم كرده است ولی به دنبالش نمی‏گردد؟ (11) و قرآن كریم همواره این هشدار را به انسان می‏دهد كه همانند كسانی نباشید كه خدا را فراموش كردند، خدا هم به سزای این عمل آنان خودشان و هویت واقعی انسانی‏شان را از یادشان برد. (12)
البته، توجه به این نكته نیز ضروری است كه مراد از خودشناسی، خودشناسی شناسنامه‏ای نیست‏بلكه منظور آن است كه انسان منزلت و جایگاه واقعی خودش را در جهان آفرینش دریابد و متوجه این حقیقت‏باشد كه او یك حیوان خاكی در ردیف سایر حیوانات نیست كه همواره مشغول خور و خواب و ارضا شهوات باشد بلكه پرتوی است از روح الهی و از چنان ارزشی برخوردار است كه صلاحیت دست‏یابی به منزلت‏خلیفه الهی را دارد. موجودی است ملكوتی كه آگاه و مختار آفریده شده است تا به اختیار خود مراتب كمال بی‏نهایت را یكی پس از دیگری بپیماید تا در نهایت‏به منزلت قرب الهی نائل شود.
رسالت همه انبیا و اولیای الهی در طول تاریخ این بوده است تا از طریق بیدار ساختن فطرت انسان‏ها، آنان را با گوهر گرانقدر هویت انسانی‏شان آشنا سازند و راه تحقق بخشیدن به آن را آموزش دهند و از كشیده شدن به مسیرهای انحرافی دیگر كه حقیقت انسانی را دچار خسران و نابودی می‏سازند باز دارند. چرا كه در جهان‏بینی الهی اسلام، هیچ ضرری قابل مقایسه با باختن یا از دست دادن هویت انسانی نیست. خداوند متعال در قرآن كریم خطاب به پیامبر اكرم در این باره می‏فرماید: ای پیامبر به مردم بگو زیان‏كاران واقعی كسانی هستند كه حقیقت‏خویشتن را باخته‏اند ... خسران و ضرر روشن همین است. (13)
وقتی انسان در اثر غرق شدن در ارضای خواهش‏های نفسانی ناخود را خود پنداشت و خود واقعی را به فراموشی سپرد، هویت انسانی او نه تنها گم می‏شود بلكه گاهی به مرحله‏ای می‏رسد كه حقیقت او مسخ می‏گردد. به مرحله پست‏حیوانیت و بلكه پایین‏تر از آن سقوط می‏كند ...
نتیجه آن‏كه، حساس‏ترین مرحله زندگی انسان در دست‏یابی به هویت انسانی دوره جوانی است; چرا كه در این مقطع از زندگی، احساس نیاز به هویت در وجود فرد ظهور پیدا می‏كند و به دنبال آن، مرحله تمایز زندگی واقعی انسان از زندگی حیوانی هر چه بیش‏تر مشخص‏تر می‏گردد و موفقیت و عدم موفقیت در این برهه از حیات نه تنها سرنوشت‏خود فرد بلكه جامعه را رقم می‏زند. بر این اساس، موفق‏ترین جوامع آن جامعه‏های هستند كه شرایط اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی در آن‏ها به گونه‏ای فراهم شده باشد كه مرحله شكل‏گیری و تحكیم هویت انسانی قشر جوان آن با موفقیت انجام گیرد. و از وقوع بحران هویت، كه مهم‏ترین خطر و تهدید برای قشر جوان و به دنبال آن برای كل جامعه در عصر كنونی است، جلوگیری به عمل آید.

پی‏نوشت‏ها:

1- فرهنگ معین، ج 4، صفحه 5228
2- فرهنگ عمید، صفحه 1265
3- لغت‏نامه دهخدا، ج 14، ص 20866
4- دنیای نوجوان، صفحه 55
5- جوان و بحران هویت، ص 16
6- نظریه‏های شخصیت، ص 151، 150
7- جوان و بحران هویت، صفحه 18 و 17
8- معرفة النفس انفع المعارف، غرر و درآمدی، ج 6، ص 148
9- من لم یعرف نفسه بَعدُ عن سبیل النجاه، شرح غرر و درآمدی، ج 5، ص 426
10- من عرف نفسه فقد عرف ربه، مهجة البیضاء، ج 1، ص 68
11- عجبت لمن نشید ضالته و قد اضل نفسه فلا یطلبها. غرر الحكم و دررالكلم، ج 4، ص 34
12- ولاتكوا كالذین نسوا الله فانساهم انفسهم، سوره حشر، آیه 19
13- قل ان الخاسرین الذین خسرو انفسهم، سوره زمر، آیه 15