بازماندگان کربلا

در برخى از روایات آمده است که امام حسین علیه‏ السلام هنگام خروج از مدینه، نامه‏اى با مضمون زیر خطاب به بنى هاشم نگاشت:
«اما بعد فانه من لحق بى منکم استشهد و من تخلف لم یبلغ مبلغ الفتح; (9) هر کس به من بپیوندد، به شهادت مى‏رسد و کسى که از من جدا شود، به پیروزى نخواهید رسید .» .
این نامه با واقعیات تاریخى که حکایت از زنده ماندن تنى چند از بنى هاشم و غیر آنها در واقعه عاشورا مى‏کند، منامات دارد و از این رو، برخى در صدد توجیه آن برآمده، کلمه «استشهد» را به معنى «در معرض شهادت قرار مى‏گیرد» ، ترجمه کرده‏اند .
کسانى را که با مراجعه به منابع تاریخى، زنده ماندن آنها به دست مى‏آید، در دو بخش بنى هاشم و اصحاب دیگر معرفى شوند:
الف . بنى هاشم:
1 . امام سجاد علیه‏السلام .
2 . حسن بن حسن، معروف به حسن مثنى .
او در روز عاشورا، در حالى که مجروح بود، اسیر شد و در حالى که اسماء بن خارجه، قصد کشتن او را داشت، عمربن سعد نگذاشت کشته شود .
او با فاطمه دختر امام حسین علیه‏السلام ازدواج کرد و در 35 سالگى دنیا را وداع گفت .
وى در مدتى متولى اوقاف و صدقات حضرت على علیه‏السلام بود . (10)
حسن بن حسن، پدر عبدالله بن حسن معروف به عبدالله محض، پدر محمد بن عبدالله معروف به نفس زکیه است و به جهت آن که اولین علوى بود که از پدر و مادرى علوى به دنیا آمده بود، به این لقب معروف شد .
3 . زید بن حسن علیه‏السلام .
او نیز از فرزندان امام حسن علیه‏السلام بود که برخى منابع، حضور او را در کربلا تایید کرده‏اند . (11)
او مدت نود سال زیست و از بزرگان بنى‏هاشم به حساب مى‏آمد و مدت‏ها متولى صدقات پیامبر اکرم (ص) بود . (12)
4 . عمرو (عمر) بن حسن علیه‏السلام .
گزارش حضور او در کربلا و زنده ماندنش پس از این واقعه، در برخى از منابع ذکر شده است . (13)
5 . محمد بن عقیل .
6 . قاسم بن عبدالله بن جعفر . (14)
ب . اصحاب دیگر:
1 . عقبة بن سمعان .
او غلام رباب، همسر امام حسین علیه‏السلام و مادر سکینه خاتون (15) بود که در روز عاشورا اسیر شده، نزد عمر بن سعد برده شد و هنگامى که عمر شنید که و برده است، دستور آزادى او را داد . (16)
2 . ضحاک بن عبدالله مشرقى .
او با امام حسین علیه‏السلام چنین شرط کرده بود که تا مادامى که امام علیه‏السلام یار و یاورى دارد، در کنار او باشد و هنگامى که امام علیه‏السلام تنها شد، بتواند آن حضرت علیه‏السلام را ترک کند . از این رو در روز عاشورا و در آخرین لحظات، به نزد امام علیه‏السلام آمده، شرط خود را یادآور شد . امام علیه‏السلام او را تصدیق کرده، پرسید: چگونه خود را نجات مى‏دهى؟ سپس فرمود: اگر بتوانى خود را نجات دهى، از نظر من مانعى ندارد .
او پس از شنیدن این سخن، سوار بر اسب خود شد و با جنگ و کشتن دو نفر از سپاه دشمن و شکافتن صف آنها، توانست‏به طور معجزه‏آسا خود را نجات دهد . (17)
مورخان بعدها از او به عنوان یکى از راویان حوادث مختلف عاشورا بهره بردند . (18)
4 . غلام عبدالرحمن بن عبدالله انصارى .
او در صحنه کربلا حضور داشته، ناقل برخى از روایات بوده است . او مى‏گوید: هنگامى که دیدم یاران کشته شدند، من از صحنه فرار کرده، خود را نجات دادم . (19)
5 . مرقع بن ثمامة اسدى .
6 . مسلم بن رباح مولى على . (20)
همان گونه که در لابلاى اسامى این افراد یادآور شدیم، تعداد فراوانى از روایات واقعه کربلا که در کتب
تاریخى به یادگار مانده، با واسطه یا بى‏واسطه از این افراد نقل شده است .

پی نوشت:

9 . مجلسى، بحارالانوار، ج 44، ص 330 .
10 . بحارالانوار، ج 44، ص 166 و 167 .
11 . مقاتل الطالبیین، ص 119; به نقل از صالحى نجف‏آبادى، شهید جاوید، ص‏109 .
12 . بحارالانوار، ج 44، ص 163 - 165 .
13 . تاریخ الطبرى، ج 4، ص 359; به نقل از شهید جاوید، ص 109 .
14 . سیر اعلام النیلاء، ج 3، ص 203 به نقل از شهید جاوید، ص 109 .
15 . ابن مخنف، وقعة الطف، ص‏32 که از تاریخ الطبرى، ج 5، ص 454 نقل شده است .
16 . ابن اثیر، الکامل، ج‏2، ص‏569 .
17 . وقعة الطف، ص 34 و 35 (مقدمه) .
18 . وقعة الطف، ص‏35، مقدمه که از تاریخ طبرى، ج 5، ص 421 و 422 نقل شده است .
19 . شهید جاوید، ص 109 که از تاریخ الطبرى، ج 4، ص 347 و تهذیب تاریخ ابن عساکر، ج 4، ص 338 نقل شده است .