اسماء چیست؟

خداوند به حضرت آدم «اسما» را یاد داده بود; اما به فرشتگان یاد نداده بود . با این حال از فرشتگان خواست اسما را بگویند، آیا این تبعیض نیست؟
درباره آیه شریف «و علم آدم الاسماء كلها ثم عرضهم علی الملائكه فقال انبئونی باسماء هولاء ان كنتم صادقین; و همه اسما را به آدم آموخت . سپس آن‏ها را بر فرشتگان عرضه كرد و گفت: اگر راست می‏گویید مرا از نام‏های این‏ها خبر دهید» (12) توجه به دو نكته لازم است:
1 . مقصود از اسما:
الف) «اسما» جمع اسم به معنای علامت و نشانه است .
ب) سراسر آفرینش و جمیع ماسوی الله، نشانه‏ها و آیات خداوندند . به همین جهت، قرآن كریم از «ماسوای خدا» به عنوان «آیه‏» ، یعنی علامت و نشانه، تعبیر می‏كند . مقصود از اسما در آیه فوق «جمیع ماسوی الله‏» ، یعنی همه موجودات عالم هستی است .
مقصود از تعلیم اسما در آیه شریف، علم به ما سوی الله است . علم به تمام اسما، یعنی علم حضوری و ادراك شهودی به حقیقت تمام موجودات عالم هستی و جمیع ما سوی الله . چنین علمی آدم را به تماشا و شهود حقیقت اشیا می‏برد و واقع همه چیز را بی‏پرده به او می‏نمایاند .
بنابراین، مقصود از تعلیم اسما تعلیمی است كه درك و شهود حقیقت موجودات عالم هستی را در پی دارد نه علم به نام اشیا و دانستن لغت; كه در این صورت فضیلتی و كرامتی برای آدم نبود . زیرا اگر خداوند به فرشتگان هم تعلیم می‏داد، آن‏ها هم به نام اشیا عالم و مثل آدم یا حتی اشرف از وی می‏شدند .
2 . تعلیم اسما به آدم، در استعداد و قابلیت این موجود و مخلوق ریشه دارد; همان قابلیت و استعدادی كه فرشتگان از آن بهره‏مند نبودند . جایگاه این تعلیم چنان والا بود كه فرشتگان توان تحمل آن را نداشتند و حصول چنین علمی برای آنان ممكن نبود . آن‏ها فعلیت محض‏اند و هر چه را می‏توانند داشته باشند، دارایند . این ویژگی موجود زمینی یعنی انسان است كه دارای قابلیت و استعداد فوق العاده برای درك حقایق هستی است و خداوند، با تعلیم اسما، این استعداد را به فعلیت رساند .
پس «تعلیم اسما» به آدم به معنای علم حضوری و شهود حقیقت موجودات عالم هستی و ما سوی الله است . حصول چنین علمی برای فرشتگان ممكن و مقدور نیست و تنها برای انسان ممكن است . بنابراین، تعلیم اسما به آدم تبعیض نیست . ملائكه استعداد و قابلیت چنین علمی را ندارند . اگر خداوند، به ملائكه امر می‏كند و از آنان می‏خواهد از اسما خبر دهند، در واقع این امر تعجیزی است; یعنی هدف از این امر، اثبات عجز و ناتوانی مخاطبان (ملائكه) و برتری آدم و شایستگی وی برای مقام خلیفة‏اللهی است و در مقام پاسخ به سخن آنان است كه خود را برای خلیفة‏اللهی لایق‏تر می‏شمردند و می‏گفتند: «اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفك الدماء و نحن نسبح بحمدك و نقدس لك‏» . (13)
برای مطالعه بیش‏تر رجوع كنید: تفسیر موضوعی، ج‏14، فصل سوم و المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ذیل آیه 31 سوره بقره .