دالیبار، توما فرانسوا

[tomā frānsuā dālibār]
Thomas François Dalibard
(ت. کرن، فرانسه، 1082 / 1703؛ و. پاریس، فرانسه، 1158 / 1779)، تاریخ طبیعی.
دالیبار نخستین طبیعدانی بود که در فرانسه دستگاه لینه‌ای را پذیرفت. در 1128 اثری تحت عنوان Florae Parisiensis Prodomus, ou Catalogue des plantes qui naissent dans les environs de paris (فهرست گیاهانی که در اطراف پاریس می‌روئید») منتشر ساخت و در آن گیاهان را براساس اصول لینه طبقه‌بندی کرد. لینه، برای نشان دادن قدرشناسی خود، یک تمشک جنگلی کانادایی را به اسم او نامگذاری کرد.

به درخواست بوفون (که دالیبار در سایه‌ی او ترقی کرد) اثر فرنکلین به نام Experiments and observations on Electricity («آزمایشها و مشاهداتی درباره‌ی برق») را ترجمه کرد. در 1131 این برگردان را، با مقدمه و تاریخ کوتاهی از تحقیقات در زمینه‌ی برق قبل از فرنکلین، منتشر ساخت. دالیبار ضمیمه‌ی مفصلی در توصیف نتایجی که خود او از اجرای مجدد آزمایشهای فرنکلین بدست آورده بود به چاپ دوم اثر فرنکلین (1135 / 1756) اضافه کرد (او این نتایج را قبلاً در اختیار فرهنگستان علوم گذاشته بود).

دو تا از این آزمایشها اهمیت خاصی دارند. اولین آنها آزمایش مشهوری است که در 20 اردیبهشت 1131 در مارلی لا ویل صورت پذیرفت، و در آن دالیبار صحت نظریه‌ی فرنکلین درباره‌ی یکسان بودن اجزای تشکیل دهنده‌ی رعد و برق را اثبات نمود.
دومین آزمایش به تاریخ اولیه‌ی برقمغناطیس مربوط می‌شد. فرنکلین، در نامه‌ای به پیتر کالینسن، آزمایشهای خود را در مغناطیسی کردن عقربه‌ها و معکوس ساختن قطبین آنها توسط برق شرح داد. اما فرنکلین هویت مواد مغناطیسی و برقی را نپذیرفت. دالیبار، با تکرار آزمایش، بخطا نتیجه گرفت که ارتباطهای برق مغناطیسی لازم برای اثبات این هویت را کشف کرده است. (خود فرنکلین در 1152 باشتباه نوشت که چون مغناطیس ظاهراً توسط برق تولید می‌شود، عقیده‌ی کنونیش آن است که نیروی برق و مغناطیس با یکدیگر رابطه ندارند و تولید مغناطیس یک تصادف محض است.)

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی. آثار دالیبار مشتملند بر ترجمه‌ی او از کتاب Histoire des Incas, rois du Pérou، از گارسیلاسو دِ لاوِگا (پاریس، 1774)؛ Flora Parisiensis prodromus, ou catalogus des plantes qui
Naissent dans les environs de Paris (پاریس، 1749)؛ و ترجمه‌ی کتاب فرنکلین با عنوان Experriments, Expérience et observations l"électricité faites a Philadelphie en Amérique par M. Benjamin Franklin; et communiquées dans plusieurs letters à M.P. Collinson (پاریس، 1752؛ چپ دوم، پاریس 1756).
دوم. خواندنیهای فرعی. درباره‌ی دالیبار، نیز ــــ مقاله‌های میشو، در Biographie universelle، دهم (پاریس، 1855)، و مقاله‌های هوفر، در Nouvelle biographie générale، دوازدهم (پاریس، 1866)؛ و ــــ Franklin and Newton، از ا. برنارد کوئن (فیلادلفیا، 1956).
منبع مقاله :
کولستون گیلیپسی، چارلز؛ (1387)، زندگینامه علمی دانشوران، ترجمه‌ی احمد آرام... [و دیگران]؛ زیرنظر احمد بیرشک، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول