الگوي تعامل با زيردستان

علي(ع) خطابه اي دارد در نهج البلاغه كه خيلي مفصل است، راجع به حقوق والي بر مردم و حقوق مردم بر والي... ببينيد اينها را چه كسي مي گويد؟ خود والي و حاكم است كه به مردم مي گويد. (در دنياي ما حداكثر اين است كه ديگران به مردم مي گويند. با حاكمهاي خودتان اينطور نباشيد، آزادمرد باشيد. علي(ع) مي گويد با من كه حاكم هستم اين گونه نباشيد، آزادمرد باشيد). «لاتكلموني بما تكلم به الجبابره » مبادا آن اصطلاحاتي را كه در مقابل جباران به كار مي بريد كه خودتان را كوچك و ذليل و خاك پا مي كنيد و او را بالا مي بريد و به عرش مي رسانيد، براي من به كار ببريد. ... مبادا با من اين گونه حرف بزنيد! با من همان طور كه با ديگران حرف مي زنيد صحبت كنيد. ولا تتحفظوا مني بما يتحفظ به عند اهل البادره . و اگر ديديد احياناً من عصباني و ناراحت شدم، حرف تندي زدم، خودتان را نبازيد، مردانه انتقاد خودتان را به من بگوييد، از من حريم نگيريد. «ولا تخالطوني بالمصانعه» با باري به هر جهت، هرچه شما بفرماييد صحيح است، هر كاري كه شما مي كنيد درست است (اين را مي گويند مصانعه و سازش) با من رفتار نكنيد. هرگز با من به شكل سازشكارها معاشرت نكنيد. «ولا تظنوا بي استثقالاً في حق قيل لي» گمان نكنيد كه اگر حقي را در مقابل من بگوييد، يعني اگر عليه من كلمه اي بگوييد كه حق است، بر من سنگين خواهد آمد. به حق از من انتقاد كنيد، ابداً بر من سنگين و دشوار نخواهد بود، با كمال خوشرويي از شما مي پذيرم. «ولا التماس اعظام لنفسي» اي كساني كه من حاكم و خليفه تان هستم و شما رعيت من هستيد، خيال نكنيد كه من از شما اين خواهش را دارم كه از من تمجيد و تعظيم كنيد، از من تملق بگوييد، مرا ستايش كنيد. ابداً.
بعد يك قاعده كلي را ذكر مي كند: «فانه من استثقل الحق ان يقال له او العدل ان يعرض عليه كان العمل بهما اثقل عليه» يعني آن آدمي كه وقتي حق را به او مي گويي دشوارش مي آيد و ناراحت مي شود كه چرا حق را گفتي، عمل كردن حق براي او سخت تر است.
... و در آخر خواهش مي كند: فلا تكفوا عن مقاله بحق او مشوره بعدل.(1) اي اصحاب من، ياران من، ايها الناس! از شما خواهش مي كنم كه هرگز از سخن حق و انتقاد حق و از اينكه مشورت خودتان را به من بگوييد نسبت به من مضايقه نكنيد.(2)