قول لغوی

 نگاهی به یك اصطلاح در علم اصول

از مباحث مطروحه در علم اصول این است كه آیا «قول لغوی» (1) (لغت‌دان) حجت است یا خیر؟ مثلاً در تشخیص معنای «صعید» كه در قرآن به كار رفته می‌توان استناد به قول لغت‌دان كرد، و بر آن اساس حكم شرعی صادر كرد یا خیر؟ اگر لغت‌دان تصریح كرده باشد كه فلان معنی معنای حقیقی فلان لفظ است، و برای ما نیز علم بیاورد قطعاً نظر او حجت خواهد بود. و اگر در دلایل او شك وجود داشته باشد، یعنی قول او گمان‌آور باشد حجیت چنین گمان و ظنّی دلیل می‌خواهد و ما باید احراز دلیل كنیم.
قائلین به حجیّت قول لغوی سه دلیل ارائه كرده‌اند: 1.اندیشمندان و محققین به اتفاق به نظریه‌ی لغوی استناد كرده، و به آن استعلام و استشهاد می‌كنند (اجماع)؛ 2.ادله حجیّت خبر واحد شامل قول لغت‌دان هم هست. (2) 3.لغت‌دان خبره است، و رجوع جاهل به عالم فطری است. بی‌شك زیربنای كار اندیشمندان در هر رشته‌ای تكیه به كار خبره است، و شارع نیز از این عمل منعی نكرده است. پس قول لغت‌دان حجت است.
اما جواب از ادله‌ی مذكور: اولاً اجماع و اتفاق نظری نسبت به استناد به قول لغوی در مورد تمام فقها اثبات نشده است. ثانیاً اگر چنین اتفاق نظر و اجماعی ثابت شده باشد، نسبت به اموری است كه تسامح در آنها وجود دارد مثل اینكه در معنای شعری به قول لغوی تمسّك كرده باشند و اما در مورد احكام شرعیه چنین نخواهد بود.
و اما ادله حجیّت خبر واحد در مورد احكام شرعیه حجت است و شامل موضوعات خارجی نمی‌گردد، در حالی كه روش لغت‌دانان بیان موارد استعمال لغت است، نه معنایی كه لفظ در آن معنی وضع شده است. اما در مورد دلیل سوم كه عمده‌ترین دلیل گویندگان به حجیت گفته لغت‌دانان است، باید گفت: اولاً لغت‌دانان در بیان موارد استعمال لغات خبره و ماهر هستند، اما در تشخیص معنای حقیقی از معنای مجازی خبره نیستند و استعمال اعمّ از حقیقت است. ثانیاً بر فرض كه لغت‌دانان در تشخیص معنای حقیقی از مجازی نیز خبره باشند باز اكتفا به اینكه «بنای عقلاء» بر عمل به قول لغوی است جایز نیست، مگر زمانی كه ثابت شود كه شارع آن «بنای عقلاء» را منع نكرده و آن منع نكردن و عدم ردع نیز نشانه‌ی رضایت شارع باشد، در حالی كه چنین كلامی كه دلالت بر رضایت كند در دست نیست تا به اطلاق یا عموم آن متوسل شویم. و چون روش كار عقلاء كه رجوع به اهل صناعات باشد نیز لبّی است (نه لفظی) پس تنها در مورد یقینی حجت است. (3) و آن موردی است كه آن روش متصل به زمان معصوم گشته و ائمه (علیهم السلام) منعی نكرده باشند، و این روش در مورد عمل به خبر واحد یا خبر ذوالید ثابت است، اما در مورد حجیت و عمل به قول لغت‌دان ثابت نیست، پس قابل توسل و تمسك نیست. (4) پس قول لغوی حجت نیست، مگر در موردی كه از قول لغوی وثوق و اطمینان حاصل شود.

پی‌نوشت‌ها:

1.كفایةالاصول، ج2، ص 65؛ نهایةالافكار، ص94؛ انوارالهدایة، ج1، ص 249؛ اصول الفقه، ج3، ص 141؛ اصول الاستنباط، ص191؛ فوائد الاصول، ج3، ص 142.
2.نهایةالافكار، ص94.
3.علمای اصول می‌گویند: دلیل لبّی چون لسان و زبان ندارد لذا فقط می‌توان آن را حمل بر موارد یقینی كرد.
4.انوارالهدایه، ج1، ص 249.

منبع مقاله :
ولائی، عیسی، (1391)، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران: نشر نی، چاپ نهم