تاریخ کشف روتنیوم

روتنیوم اولین عنصر شیمیایی بود که توسط دانشمند روسی، کارل کلاوس (1)، کشف شد. کشف این آخرین فلز پلاتینی چهل سال پس از کشت ایریدیوم اتفاق افتاد.
در سال 1828، اوزان (2)، استاد دانشگاه تارتو، به مطالعه‌ی باقیمانده‌ی حاصل از حل پلاتین ناخالص اورال در محیط آبی پرداخت. وی در این آزمایش دریافت که سنگ معدن مذکور حاوی سه عنصر جدید است: پلورانیوم، پولینیوم، وروتنیوم. اوزان نامه‌ای درباره‌ی یافته‌هایش به برزلیوس نوشت، اما از حمایت وی برخوردار نشد. به همین دلیل، مطالعه‌ی این باقیمانده‌ی حاصل از حل پلاتین تا سال 1841 به تعویق افتاد. اعتبار برزلیوس بالاتر از آن بود که شیمیدانی در جهان بتواند یا بخواهد با وی به مجادله برخیزد.
دومین دلیل برای تأخیر در کشف روتنیوم تشابه فراوان آن با عناصر هم‌خانواده‌اش است. قبل از کلاوس در روسیه، این مسئله توسط دانشمند لهستانی، اسنیادتسکی (3)، مورد مطالعه قرار گرفته بود. این دانشمند نیز کشف عنصر جدیدی را، که «وست» (4) نامیده بود، اعلام کرد. وی نام «وست» را پس از کشف ستاره‌ای به همین نام برگزیده بود. وی بعدها ثابت شد این کشف اشتباه بوده است.
کلاوس پژوهش خود را در سال 1840 آغاز کرد. وزیر دارایی وقت روسیه، کانکرین (5)، که شخصی لایق و فعال بود، کمک شایان توجهی به وی نمود. کلاوس دو پوند از باقیمانده‌ی پلاتین خام را تهیه کرد و، علاوه بر ده درصد پلاتین خالص، مقدار قابل ملاحظه‌ای ایریدیوم، رودیوم، اوسمیوم، و پالادیوم استخراج کرد. علاوه بر آن، کلاوس مخلوطی از این فلزات را که معتقد بود باید حاوی ماده‌ی جدیدی باشد جدا کرد.

کلاوس، ابتدا آزمایشهای اوزان را تکرار کرد. سپس، براساس طرح خود، به تحقیقاتش ادامه داد. نتایج جالب و چشمگیر بودند. وی در سال 1844 گزارش 188 صفحه‌ای خود را با اطلاعات زیر منتشر کرد: نتایج حاصل از تجزیه بر روی باقیمانده‌ی به دست آمده پس از حل پلاتین در محیط آبی؛ روشهای جدید جدا کردن فلزات پلاتینی؛ روشهای مطالعه‌ی باقیمانده‌های سبک؛ کشف فلز جدید، روتنیوم؛ نتایج حاصل از تجزیه روی باقیمانده‌های سبک و روشهای ساده استخراج سنگ معدنهای پلاتین و باقیمانده‌ها؛ خواص جدید و ترکیبات کشف شده از فلزات پلاتینی. این در واقع دایرةالمعارفی درباره‌ی شیمی فلزات پلاتینی بود.

کلاوس شش گرم از عنصر جدید را از نمک مضاعف آن با پتاسیوم تهیه کرد. وی گزارشی درباره‌ی کار خود را برای برزلیوس فرستاد اما برزلیوس باز هم مشکوک بود. جرئت زیاد لازم بود تا کلاوس با این دانشمند کهنسال و مشهور به مخالفت برخیزد. شیمیدان روسی صحت کشف خود را به اثبات رساند و بالاخره برزلیوس در سال 1845، عنصر جدید را به رسمیت شناخت. پس از آن، کمیته‌ی ویژه‌ای مرکب از ه‍. هس (6) و فریتشه (7) برای ارزیابی نتایج کار کلاوس در روسیه تشکیل شد. کمیته‌ی مزبور کشف کلاوس را تأیید کرد. به دنبال این پیروزی، کلاوس موفق به دریافت جایزه‌ی دیمیدوف (8) (به میزان یکهزار روبل) گردید.
نام این عنصر از کلمه‌ی روتنیا، که در لاتین به معنی روسیه است، گرفته شد. کلاوس این نام را برای اثبات حس میهن‌پرستی خود و برای بیان این واقعیت که تمام تحقیقات مربوطه در روسیه انجام گرفته است برگزید (دانشمندان کاوشگر در این زمینه عبارت بودند از اوزان، اسنیادنسکی، و کلاوس).
کلاوس مدت بیست سال از عمر خود را صرف مطالعه‌ی فلزات پلاتینی کرد. شایسته است که وی را بنیانگذار مکتب روسی مطالعه‌ی پلاتین و فلزات پلاتینی بنامیم.

پی‌نوشت‌:

1. Klaus .
2. Ozann .
3. Snyadetskii .
4. West .
5. Kankrin .
6. H. Hess .
7. Fritsche.
8. Demidov.

منبع مقاله :
تریفونوف، دیمیتری نیکولایویچ ، تریفونوف، ولادیمیر؛ (1390)، تاریخچه‌ی کشف عناصر شیمیایی، برگردان: عبدالله زرافشان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم