تاریخ کشف یود

یود دومین هالوژنی بود که به شکل آزاد تهیه شد. هم خواص ظاهری و هم خواص شیمیایی یود تا حدی عجیب است. اگر یود تنها هالوژن موجود می‌بود دانشمندان در شناخت طبیعت آن دچار مشکلات فراوانی می‌شدند، ولی کشف زودرس عنصر کلر کمک شایان توجهی برای درک ماهیت یود بود.
کارخانه‌داری از شهر دیژون فرانسه، موسوم به کورتوا (1)، سرگرم تهیه‌ی موادی از جمله پتاس و باروت بود. وی از خاکستر جلبکهای دریایی به عنوان ماده‌ی خام اولیه استفاده می‌کرد. کورتوا یک محلول مادر جلبک دریایی از اثر آب بر خاکستر آنها درست کرد. امروزه می‌دانیم که این خاکستر حاوی کلرید، برومید، یودید، کربنات، و سولفات بعضی از فلزات قلیایی و قلیایی خاکی است. به هر حال، زمانی که کورتو آزمایشات خود را انجام می‌د اد تنها ترکیبات پتاسیوم، و سودیوم کلرید، کربنات، و سولفات این فلزات در محلول مادر شناخته شده بودند. با عمل تغلیظ، ابتدا کلرید سودیوم و سپس کلرید پتاسیوم و سولفات پتاسیوم رسوب کرد. محتوای باقمانده‌ی محلول اصلی، پس از رسوب‌گیری مواد فوق، عبارت بود از مخلوط کمپلکسی از نمکهای گوناگون و انواع ترکیبات گوگرددار.
کورتوا، برای تجزیه‌ی این ترکیبات گوگرددار، به محلول اسید سولفوریک اضافه کرد. در یکی از روزها، وی مقداری بیشتر از حد لازم اسید به محلول یاد شده اضافه کرد. ناگهان اتفاقی غیر منتظره پیش آمد: ابرهای زیبایی از بخار بنفش رنگ به طور شگفت‌انگیزی ظاهر شد که، با همه‌ی جذابیت، بوی زننده و حتی اشک‌آور آن قابل تحمل نبود. پس از آن اتفاقی عجیب‌تر افتاد: از میان بخار بنفش رنگ روی یک سطح سرد قطرات سنگین و بنفش به دست نیامد بلکه یکباره رسوبی از بلورهای سیاهرنگ که جلای فلزی داشتند به وجود آمد. کورتوا خواص عجیب، جالب، و غیرعادی دیگری از ماده‌ی جدید نیز کشف کرد. وی دلایل کافی در دست داشت که نتیجه‌ی کارش را به عنوان کشف عنصری جدید اعلام کند ولی، در واقع، به کارش اطمینان کافی نداشت و آزمایشگاهش نیز از تجهیزات لازم برای انجام تحقیقات وسیعتر برخوردار نبود. بنابراین، وی درصدد کمک گرفتن از دوستانش دزورم (2) و کلمان (3)، برآمد. کورتوا از دوستانش تقاضا کرد که به وی اجازه دهند آزمایشاتش را در آزمایشگاه آنان دنبال کند. ضمناً از آنان خواست کشف او را به یک نشریه‌ی علمی گزارش دهند.
دو سال بعد، در سال 1813، گزارشی تحت عنوان «کشف ماده‌ای جدید از نمک قلیایی توسط آقای کورتوا»، به امضای کلمان و دزورم، در «سالنامه‌ی شیمی و فیزیک» منتشر شد. کورتوا مقدار بسیار کمی از این ماده را، برای تحقیقات سایر شیمیدانان، به یک مؤسسه‌ی داروسازی در دیژون اهدا کرد. کلمان خود مقداری یود تهیه کرد و خواص آن را مورد مطالعه قرار داد. احتمالاً وی اولین کسی بود که اظهار داشت یود به کلر شباهت دارد. در سال 1813، گیلوساک و دیوی، مستقل از یکدیگر، ماهیت عنصری یود را به اثبات رساندند. شیمیدان فرانسوی نام یود را برای عنصر جدید پیشنهاد کرد (این نام از کلمه‌ی یونانی ایودس (4) به معنی رنگ بنفش گرفته شد). دانشمند انگلیسی نام یوداین را برگزید. نام اول در زبان روسی پذیرفته شد.
یود عنصری است که خواص آن بسرعت در یک دوره‌ی کوتاه پس از کشف مورد مطالعه قرار گرفت. در اینجا باید سهم بزرگی را که گیلوساک در این زمینه داشت خاطر نشان کنیم. وی حتی کتابی نوشت که، در واقع، اولین نوشته در تاریخ علوم بود که به طور خاص در رابطه با یک عنصر به رشته‌ی تحریر در می‌آمد.
اما نسلهای بعدی سهم مهم کورتوا را فراموش نکردند. پس از مرگ کورتوا، خیابانی در دیژون به نام وی نامگذاری شد؛ افتخاری که نصیب تعداد انگشت‌شماری از کاشفان عناصر شیمیایی شده است.

پی‌نوشت‌:

1. Courtois .
2. Desormes .
3. .Clement
4. Iodes .

منبع مقاله :
تریفونوف، دیمیتری نیکولایویچ ، تریفونوف، ولادیمیر؛ (1390)، تاریخچه‌ی کشف عناصر شیمیایی، برگردان: عبدالله زرافشان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم