اَصالَةُ الوَقْف

نگاهی به یك اصطلاح در علم اصول

غزالی می‌گوید: برخی از معتزله می‌گویند: اصل در اشیاء (قبل از ورود شرع) بر اباحه است. (1) در این مورد دسته‌ای قائل به حظر و جمعی قائل به وقف‌اند. (2) بنا به نظریه‌ی توقف در هر موردی كه به تكلیف شرعی واقف نباشیم باید متوقف بمانیم، تا شارع نظر خود را بیان كند. شیخ طوسی توقفی است. (3) همان گونه كه اخباری‌ها (4) اعم از شیعه و سنی طرفدار این نظریه هستند، به روایات بسیاری نیز تمسك جسته‌اند. (5)
1.امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: در مورد مشكوك، توقف بهتر از وقوع در هلاكت است. همانا هر حقی حقیقتی دارد و هر درستی‌ای نور و درخششی دارد. پس هرچه كه موافق كتاب خدا باشد آن را اخذ كنید و هرچه مخالف باشد آن را رها كنید. (6)
2.در روایتی پس از ذكر مرجحات در مورد دو خبر متعارض در نهایت می‌افزاید: اگر با هیچ یك از مرجحات مذكور، امكان ترجیح یكی از دو خبر بر دیگر وجود نداشته باشد، بنابراین، «صبر كن تا امام خود را ببینی و آن حضرت تكلیف را روشن كند، زیرا توقف در مورد مشكوك بهتر از افتادن در مهلكه است.» (7)
حقیقت این است كه روایات مورد استناد اخباری‌ها وافی به مقصود آنان نیست. زیرا:
الف. در هر موردی كه دلیلی وارد نشده باشد مورد شبهه نیست تا مشمول روایات باشد.
ب. با ورود روایاتی مثل «هر چیزی مباح است تا زمانی كه منعی از شارع برسد» (8)، مواردی كه دلیلی در كار نباشد، از حكم شبهه خارج شده است.
ج.روایاتی كه در مورد تعارض دو روایت، حكم به توقف كرده، متعارض است با روایاتی كه در چنین موردی حكم به تخییر كرده است.
د.از لحن و سبك روایات به دست می‌آید كه توقف مستحب است. در واقع روایات مذكور- نصیحت گونه-دستور توقف می‌دهند، در حالی كه اگر شبهه تحریمیه باشد اجتناب و توقف واجب است.

پی‌نوشت‌ها:

1.الذریعه الی اصول الشریعه، ج2، ص 808؛ الوافیه فی اصول الفقه، ص187؛ المستصفی من علم الاصول، ج1، ص 368.
2.المستصفی من علم الاصول، ج1، ص 63.
3.عده الاصول، ج1، ص 368.
4.مكتب‌های حقوقی در حقوق اسلام، ص67.
5.الوافیه فی اصول الفقه، ص188.
6.عن ابی عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) «الوقوف عند الشبهه خیر من الاقتحام فی الهلكه انّ علی كل حق حقیقه و علی كل صواب نوراً فما وافق كتاب الله فخذوه و ما خالف كتاب الله فدعوه». وسائل الشیعه، باب12، از ابواب صفات قاضی، حدیث 13.
7.«اذا كان كذلك فارجئه حتی تلقی امامك فانّ الوقوف عند الشّبهات خیرٌ من الاقتحام فی الهلكات». وسائل الشیعه، ابواب صفات قاضی، باب9، حدیث1.
8.قال الصادق (علیه السلام): «كلشیء مطلق حتی یرد فیه نهی.» من لا یحضره الفقیه، ج1، حدیث 937.

منبع مقاله :
ولائی، عیسی، (1391)، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران: نشر نی، چاپ نهم