مقدمه:
اگر بر اساس توصيه پزشک، آنژيوگرافي قلبي يا کاتتريسم در برنامه تشخيصي شما قرار گرفته است؛ بدون شک اولين سؤال براي شما اين است که چه فعاليتي بر روي بدن شما انجام مي گيرد، آيا واقعا اين کار لازم است؟ و عوارض آن چيست؟ بدون شک سؤالات متعددي در ذهن شما ايجاد شده است که دانستن پاسخ آنها حق طبيعي شما است.
اگر چه پزشک يا کادر درماني به طور معمول قسمتي از سؤالات را پاسخ مي دهند، اما احتمالا سؤالاتي در ذهن شما باقي مي ماند که دوست داريد در مورد آنها بيشتر بدانيد.
قبل از هر چيز به چند نکته توجه کنيد:
1- آنژيوگرافي يا (کاتتريسم) يک تست تشخيصي است که اطلاعات کاملي در مورد ساختمان و عملکرد قلب شما به پزشک مي دهد ولي به هيچ وجه مداخله درماني نمي باشد.
2- امروزه در دنيا، آنژيوگرافي به عنوان يک تست تشخيصي کم خطر و پر سود شناخته شده است، اگر چه عوارض مختصري براي آن ذکر مي کنند ولي به طور معمول در صورت انجام توسط افراد و مراکز معتبر عارضه اي ندارد.
3- آنژيوگرافي يا کاتتريسم نوعي روش ارزيابي قلب است. پزشک مي تواند ميزان فشار خون داخل حفرات قلب را از اين طريق اندازه گيري کند و از شريان هايي که خون را به قلب مي رساند عکس بگيرد، همچنين ميزان پمپاژ قلب را تشخيص دهد.
عملکرد قلب و توضيحاتي که درباره آن بايد بدانيم:
قلب هر کس به اندازه مشت بسته اوست. قلب از چهار حفره توخالي، يعني دو دهليز و دو بطن که با هم ارتباط دارند تشکيل شده است. ديواره هاي قلب از يک سري عضلات تخصص يافته ساخته شده است که ميوکارد (myocardium) ناميده مي شود. انقباض اين عضلات باعث پمپاژ خون به سراسر بدن و شش ها مي شود. دريچه هايي بين حفره هاي قلب هستند که در هنگام هر ضربان باز و بسته مي شوند. اين دريچه ها خون را به جلو مي برند و مانع برگشت خون مي شوند. قلب انسان به دو قسمت راست، چپ و بالا، پايين تقسيم شده است. دو حفره بالايي دهليز راست و چپ و دو حفره پاييني بطن راست و چپ ناميده مي شوند. بطن ها داراي ديواره هاي کلفت عضلاني هستند که خون را به ساير اعضاي بدن پمپ مي کنند. خون برگشتي از ارگان هاي بدن، دست ها و پاها به دهليز راست وارد مي شود. اين خون کم اکسيژن از دهليز راست وارد بطن راست مي شو. سپس بطن راست خون را به شش ها پمپ مي کند، يعني جايي که خون، اکسيژن را از هواي تنفس شده جذب مي کند. سپس اين خون سرشار از اکسيژن به قلب باز مي گردد، يعني از دهليز چپ عبور مي کند و به بطن چپ مي رود. خون از آنجا به مغز و به بسياري از احشاء موجود در شکم پمپ مي شود. در اين ارگان ها اکسيژن خون برداشته مي شود و سپس خون کم اکسيژن مجددا از اين اعضا به بطن راست باز مي گردد و اين سيکل تکرار مي شود.
شريان هاي کرونري چيست و چرا حائز اهميت هستند؟
عملکرد تلمبه اي قلب احتياج به انرژي دارد. عضلات قلبي نياز به اکسيژن دارند تا اين انرژي را توليد کنند. حفره هاي قلب همواره پر از خون مي شوند، اما قلب مستقيم نمي تواند اکسيژن را از طريق لايه هاي عضلاني جذب کند. بنابراين عروق تخصص يافته بايد خون را به ديواره هاي عضلاني حمل کنند. اين عروق تخصص يافته شريان هاي کرونري ناميده مي شوند. آنها روي سطح خارجي قلب سير مي کنند و در طول مسير به شاخه هاي کوچک تري تقسيم مي شوند. شاخه هاي نازک تر اين شريان ها به داخل عضله قلب نفوذ مي کنند و خون غني از اکسيژن را به عضلات قلب مي آورند.
وقتي که در شريان هاي کرونري انسداد ايجاد مي شود ، قلب نمي تواند خون سرشار از اکسيژن کافي را به دست آورد به خصوص در هنگام فعاليت هاي متوسط يا شديد اين مسأله واضح تر است. در اين زمان تنگي نفس يا حمله قلبي مي تواند اتفاق بيفتد.
بيماري هاي شريان کرونري، آنژين صدري و حمله هاي قلبي
تجمع و رسوب چربي در جدار رگ که «پلاک» ناميده مي شود مي تواند باعث انسداد شريان هاي کرونري گردد. پزشکان معتقدند وقتي که مواد چربي از قبيل کلسترول و ديگر مواد در ديواره داخلي شريان هاي قلب رسوب مي کند، ابتدا پلاک ها به وجود مي آيند. هرچه پلاک ها بزرگ تر باشند، انسداد شريان کرونر بيشتر و قطر ديواره رگ از سمت داخل کمتر مي شود و در نتيجه رسيدن خون به عضله قلب کاهش مي يابد. به طور کلي وقتي که پلاک ها آنقدر بزرگ مي شوند که 70 درصد از قطر شريان هاي کرونري را مسدود کنند، به طور معمول ورود جريان خون به عضلات قلب مختل مي شود و وقتي که عضله قلب، خون کافي به دست نمي آورد، ايسکمي (گرسنگي براي اکسيژن) به وجود مي آيد که باعث درد يا ناراحتي در قفسه سينه مي شود. به اين حالت «آنژين» مي گويند. اين اتفاق به اين دليل است که قلب در مدت انجام فعاليت فيزيکي احتياج به اکسيژن بيشتري دارد، اما انسداد در شريان هاي کرونري مي تواند از رسيدن خون با اکسيژن کافي به قلب جلوگيري کند. اين حالت گاه مي تواند به طور حاد به وسيله يک لخته خون جدا شده از نوک پلاک چربي که باعث انسداد رگ شود، به وجود آيد. اگر اين لخته جريان خون را در سراسر شريان حتي براي يک لحظه مسدود کند، درد قفسه سينه حتي در هنگام استراحت اتفاق مي افتد. پزشکان اين شرايط را «آنژين صدري ناپايدار» مي نامند. اگر اين لخته خون به طور کامل جريان خون را در شريان هاي کرونري به مدت 30 دقيقه مسدود کند، مي تواند لطمه اي هميشگي برساند که اين آسيب، «سکته قلبي» ناميده مي شود يعني مرگ کامل قسمتي از عضله قلب.
نارسايي قلبي ناشي از دريچه هاي قلبي تنگ يا گشاد
بعضي بيماران به اين دليل آنژيوگرافي و کاتتريزاسيون قلبي مي شوند که تنگي نفس دارند و اين تنگي نفس ناشي از ضعيف شدن عضله قلب است. اين حالت، نارسايي احتقاني قلبي يا CHF ناميده مي شود.
در اين بيماران به علت ضعف پمپاژ عضله قلب، خون داخل حفرات قلب به جاي حرکت به سمت جلو، در قلب باقي مي ماند و در نتيجه مقداري از آن به عقب (به داخل ريه) پس زده مي شود که باعث پر خوني ريه و همين باعث نفس تنگي مي شود.
بعضي افراد به اين علت دچار نارسايي قلبي يا درد قفسه سينه مي شوند که يک دريچه قلب دچار اختلال عملکرد مي شود. لذا ممکن است اين افراد کاتتريزاسيون شوند تا مشخص شود ميزان اختلال عملکرد آن دريچه به چه ميزان است. گاهي وقت ها ممکن است خون از يک دريچه نشت کند (يعني خون بر عکس مسير حرکت عملکرد دريچه، به حفره اي که نبايد، برگردد)، گاهي وقت ها هم ممکن است دريچه تنگ شده باشد (يعني به اندازه طبيعي باز نمي شود تا خون عبور کند) بيماران با نارسايي يا تنگي دريچه هاي قلب ممکن است مبتلا به نوسانات فشار خون در حفرات قلب باشند. پزشک اين مسائل را قبل از کاتتريزاسيون توضيح مي دهد تا هدف خود از اين کار را براي شما که بيماري دريچه اي داريد بهتر بيان کند.
قبل از کاتتريزاسيون چه کارهايي انجام مي گيرد؟
در بيشتر مراکز، بيماران صبح زود به بيمارستان مي آيند، تا آنژيوگرافي يا کاتتريزاسيون قلبي براي ايشان انجام گردد و عصر مرخص مي شوند، گاهي هم يک شب در بيمارستان بستري مي شوند، تعدادي از اقدامات تقريبا حالت سرپايي دارند و ساده ترند.
کاتتريزاسيون قلبي اصولا بي خطر است و ريسک عوارض آن کم است، عوارض کوچکي مثل خونريزي، عفونت، حساسيت آلرژيک به ماده عکس برداري، آسيب به عروق و درجاتي از نارسايي احتمالي کليه مي تواند پيامد اين روش باشد. ميزان احتمال بروز عوامل خطرناک و حاد در بيشتر مراکز دنيا در حدود يک در هزار مورد است، عوارضي مثل سکته مغزي، حمله قلبي حتي فوت هم به طور نادر مي تواند وجود داشته باشد.
اگر قرار است شما به شکل سرپايي کاتتريزاسيون شويد، مسأله ساده تر است و اگر قرار است بستري شويد، نياز به لباس راحت بستري و ديگر وسايل ضروري داريد. به هر حال براي انجام کاتتريزاسيون بايد ناشتا باشيد، نه چيزي بخوريد و نه بنوشيد. پزشک به شما خواهد گفت که مصرف بعضي داروها مثل آسپرين قبل از کار بلامانع است. ولي بدون شک بعضي داروها را نبايد مصرف کنيد، داروهايي مثل قرص هاي ديابت، ادرارآور و داروهاي رقيق کننده غلظت خون (وارفارين). حتما اين سؤال را از پزشک تان بپرسيد که چه داروهايي را مي توانيد مصرف کنيد و کدام را بايد قطع کنيد. بنابراين قبل از آنژيوگرافي:
1- ناشتا باشيد.
2- داروهاي مصرفي و ممنوع را سوال کرده و در صورت لزوم قطع کنيد.
3- حتما يک نفر همراه داشته باشيد.
4- شب قبل، استحمام کرده و موهاي ناحيه کشاله ران را زده باشيد (از ناف تا بالاي هر دو زانو)
5- کليه مدارک قبلي و آزمايشات لازم را همراه داشته باشيد.
6- اگر بيماري خاص يا حساسيت آلرژيک داريد با دکتر خود در ميان بگذاريد.
7- در صورت بروز علامتي جديد در صبح روز بستري مثل تب يا اسهال و ... حتما يادآوري نماييد.
8- وسائل تزئيني يا مصنوعي (مثل انگشتر و دندان متحرک) را به همراه خود تحويل دهيد.
